Fantastyka i moralność w „Dziadach” Mickiewicza
Rola i znaczenie elementów fantastycznych w dramacie Adama Mickiewicza, zwłaszcza w „Dziadach”, jest kluczowa dla jego wymowy moralnej, konstrukcji i charakteru gatunkowego jako dramatu romantycznego.
Elementy fantastyczne w dramacie pełnią następujące funkcje i mają takie znaczenie:
Funkcja moralna i dydaktyczna (na przykładzie cz. II)
Głównym zadaniem elementów fantastycznych jest pomoc w przekazaniu nauk zaczerpniętych z ludowej moralności. Obrzęd Dziadów, oparty na pradawnej tradycji czczenia zmarłych przodków, ma na celu sprowadzenie dusz czyśćcowych, aby ulżyć ich cierpieniom. To właśnie duchy (zjawy) wygłaszają prawdy moralne.
Przykłady prawd głoszonych przez duchy (zjawy):
• Duchy lekkie (Józio i Rózia): Uczą, że kto za życia „nie doznał goryczy ni razu, Ten nie dozna słodyczy w niebie”. Zmarły nie zaznawszy żadnego cierpienia, nie może dostać się do nieba.
• Duch ciężki (Widmo Złego Pana): Demonstruje karę za okrucieństwo i brak miłosierdzia. Wygłasza przestrogę: „Bo kto nie był ni razu człowiekiem, Temu człowiek nic nie pomoże”. Kara dla niego (wieczny głód i dręczenie przez ptaki) symbolizuje sprawiedliwość ludową, która jest proporcjonalna do popełnionej winy.
• Duch pośredni (Zosia): Reprezentuje karę za życie spędzone w świecie marzeń, bez kontaktu z rzeczywistością i odrzucenie miłości. Uczy, że „Kto nie dotknął ziemi ni razu, Ten nigdy nie może być w niebie”.
W ten sposób obrzęd i pojawiające się duchy koncentrują się na problemach moralnych oraz na kwestii odpowiedzialności za popełnione winy. Mickiewicz w ten sposób pozostaje wierny ludowej moralności, w której wina nierozłącznie wiąże się z karą.
Kreowanie nastroju i wizji świata
Elementy fantastyczne mają za zadanie budować nastrój grozy i tajemniczości. Poprzez wprowadzanie zjaw i magii, dramatyzują nastrój i wprowadzają niepokój.
Przede wszystkim kreują one wizję świata, w której to, co widzialne, i to, co niewidzialne, wzajemnie się przenikają. Świat przedstawiony w Dziadach ma budowę dychotomiczną (dwudzielną), gdzie świat ziemski i świat nadprzyrodzony funkcjonują na równi. Dzieje się to m.in. poprzez:
• Kontakt ludzi z duchami.
• Przybycie duchów do kaplicy cmentarnej.
• Stosowanie zaklęć przez Guślarza, przewodnika obrzędu.
Symbolika fantastycznych postaci i elementów
Fantastyczne elementy w dramacie często niosą głęboką symbolikę:
• Ptaki mówiące ludzkim głosem (Kruk i Sowa): Są to dusze ofiar Widma Złego Pana.
◦ Kruk: Symbolizuje śmierć, wojnę, choroby, złe wieści, a we wczesnej tradycji chrześcijańskiej – obżarstwo. W dramacie jest to dusza nędzarza, który zmarł po chłoście za kradzież jabłek.
◦ Sowa: Ma symbolikę niejednoznaczną. Z jednej strony oznacza smutek, ciemność, samotność i mroczne siły. Z drugiej strony, starożytni Grecy widzieli w niej symbol mądrości (była symbolem Ateny). Nieruchome oczy i widzenie w ciemnościach sprawiły, że jej pojawienie się było złym omenem. W dramacie jest duszą kobiety, która zamarzła z dzieckiem na rozkaz Złego Pana.
◦ Ptak jako symbol duszy ludzkiej: Wynikało to z przeświadczenia, że dusza musi pokonać bardzo daleki dystans, by dostać się w zaświaty lub powrócić na ziemię.
• Widmo/Gustaw: Ta tajemnicza postać pojawia się nieprzyzwana pod koniec obrzędu w części II. W części IV jawi się jako Pustelnik (Upiór). To postać-indywidualista, która rozbija tradycyjną obrzędowość Dziadów i jest kluczem do romantycznej filozofii życia Mickiewicza. Gustaw jest prezentowany jako właściciel wiedzy metafizycznej (paranormalnej).
• Anioły i Diabły (cz. III): W najpóźniejszej części dramatu (cz. III) fantastyka służy ukazaniu walki duchowej o duszę Konrada. Konrad staje do pojedynku z Bogiem, a demony próbują skłonić go do bluźnierstwa. Elementy fantastyczne (widzenia, walka o duszę, obecność historycznych postaci obok duchów) pozwalają ukazać walkę o niepodległość Polski w planie metafizycznym.
Znaczenie w kontekście gatunkowym
Wprowadzenie elementów fantastycznych, a zwłaszcza połączenie świata realistycznego z nadprzyrodzonym, jest charakterystyczną cechą dramatu romantycznego.
Mickiewicz, używając tych elementów, nawiązuje również do tradycji dramaturgii szekspirowskiej (tzw. synkretyzm rodzajowy i gatunkowy). Podobnie jak u Szekspira (np. duch ojca Hamleta, czarownice w Makbecie), zjawy w Dziadach wprowadzają problemy moralne i pełnią rolę nastrojotwórczą.
Rola elementów fantastycznych jest zatem dwojaka: z jednej strony zakorzenia dramat w ludowej tradycji i moralności, a z drugiej strony umożliwia jego romantyczną konstrukcję oraz poruszenie kwestii metafizycznych i transcendentalnych, które wykraczają poza racjonalizm Oświecenia.
Można to porównać do latarni morskiej w mgle: Rzeczywistość (morze) wydaje się być mglista i niejasna, a elementy fantastyczne (blask latarni) oświetlają ukryte prawdy moralne i metafizyczne, które bez nich pozostałyby niewidoczne dla racjonalnego umysłu. Fantastyka jest więc nie tylko ozdobnikiem, ale i nośnikiem głębokiego przesłania.
fAInelekcje 