Metamorfoza Gustawa-Konrada w Dziadach
Postać Gustawa-Konrada jest centralnym elementem cyklu Dziadów Adama Mickiewicza i uosabia głęboką metamorfozę bohatera romantycznego. Chociaż określa się go mianem Gustawa-Konrada, w rzeczywistości jest to ten sam człowiek, który przechodzi gruntowną ewolucję w kolejnych częściach dramatu.
Ewolucję tę można prześledzić w trzech głównych etapach, odpowiadających kolejno częściom II, IV i III dramatu:
Widmo (Część II)
W II części Dziadów, Gustaw pojawia się jako tajemnicze, nieme Widmo.
• Pochodzenie i wygląd: Widmo jest młodym mężczyzną, przerażająco bladym, które wychodzi spod podłogi po zakończeniu obrzędu Dziadów, nieprzyzywane przez Guślarza. Ma ono krwawą pręgę (ranę) od serca aż do nóg (lub krwawiącą ranę w piersi).
• Charakterystyka: Jest to postać niejednoznaczna i epizodyczna, ale wyróżnia się jako indywidualista. Nie odpowiada na pytania Guślarza, nie daje się odpędzić i tępo wpatruje się w Pasterkę.
• Znaczenie: W kontekście wiersza Upiór i IV części Dziadów, Widmo symbolizuje nieszczęśliwą miłość, która najprawdopodobniej doprowadziła do samobójstwa bohatera. Można sądzić, że Widmo jest duchem, który „był jeszcze na świecie, lecz już nie dla świata”.
Gustaw – Romantyczny kochanek (Część IV)
W części IV, Gustaw jest bohaterem werterowskim, skupionym na nieszczęściu osobistym i tragicznym przeżywaniu miłości.
• Pustelnik i Upiór: Pojawia się w domu księdza (swojego dawnego nauczyciela), jako pustelnik (Upiór) o pomieszanych zmysłach, choć mówi logicznie. Ujawnia swoją historię: spotkał wspaniałą dziewczynę, w której się zakochał, ale ona poślubiła bogatego księcia, co doprowadziło go do samobójstwa.
• Romantyzm indywidualistyczny: Gustaw uciekł od świata i ludzi, pochłonięty swoją nieszczęśliwą miłością. Był zaczytany w „książkach zbójeckich” (Cierpienia młodego Wertera, Nowa Heloiza), które stały się dodatkową przyczyną jego samobójczej śmierci.
• Filozofia: Gustaw jest wrażliwy, refleksyjny i emocjonalny, ale też nadwrażliwy i skłonny do gniewu. Polemizuje z racjonalizmem Księdza. Uważa się za właściciela wiedzy metafizycznej i wizualizuje świat rządzony przez prawa paranormalne, a nie oświeceniową filozofię.
• Przemiana symboliczna: Podczas rozmowy z Księdzem, w ciągu trzech symbolicznych godzin (godzina miłości, rozpaczy i przestrogi), Gustaw odtwarza swoje życie i śmierć.
Konrad – Bojownik o wolność (Część III)
W części III następuje fundamentalna metamorfoza (przemiana wewnętrzna). Gustaw porzuca miłość do kobiety i indywidualne cierpienie na rzecz miłości i walki o ojczyznę, stając się Konradem.
• Moment przemiany: W Prologu więzień (bohater dramatu) pisze na ścianie swojej celi słowa: „Gustavus obiit – hic natus est Conradus” (Dzisiaj umarł Gustaw, dzisiaj narodził się Konrad). Konrad jest imieniem zaczerpniętym z wcześniejszej powieści Mickiewicza, Konrad Wallenrod, nawiązując do bohatera, który poświęcił życie i szczęście dla kraju.
• Bohater bajroniczny i Prometeusz: Konrad jest poetą i wieszczem. Staje się samotnym bojownikiem o wolność ojczyzny, czyli bohaterem bajronicznym. Przyjmuje postawę prometejską, buntując się przeciwko Bogu w imieniu narodu i cierpienia ludzkości.
• Wielka Improwizacja: W tym najważniejszym monologu, Konrad porównuje swoje dzieła poetyckie do stworzeń Boga, twierdząc, że są równe, jeśli nie lepsze. Rości sobie prawo do „rządu dusz” i chce stworzyć swój naród jako „pieśń żywą”. Oskarża Stwórcę o to, że pozwala ludziom cierpieć, stając do pojedynku z samym Bogiem. W akcie pychy (megalomania), prawie wypowiada ostateczne bluźnierstwo, nazywając Boga „Carem”.
• Los: Zostaje on uwolniony od wpływu złych mocy dzięki egzorcyzmom księdza Piotra i modlitwie Ewy. Koniec III części ukazuje go jako zesłańca podróżującego w głąb Rosji.
Cała ewolucja bohatera, od Widma przez Gustawa do Konrada, stanowi literacką próbę rozrachunku z werterowskim modelem bohatera i przejście do patriotycznego bohatera bajronicznego, który miłość do jednostki zamienia na misję mesjanistyczną i walkę o dobro zbiorowości, stając się ikoną polskiej kultury i patriotyzmu.
Ewolucja Gustawa-Konrada jest jak rzeka, która wypływa z małego, intymnego, bolesnego źródła (nieszczęśliwa miłość i samobójstwo), aby w końcu stać się potężnym prądem (walka o naród i ludzkość), zdolnym do starcia z siłami natury i transcendencji.
fAInelekcje 