Motyw cierpiącej matki
Motyw matki cierpiącej w Dziadach części III jest silnie związany z tematyką martyrologii narodu polskiego i carskich represji. Uosabia on bezsilność jednostki wobec brutalnej władzy oraz nawiązuje do symboliki biblijnej.
Głównym i najbardziej poruszającym przykładem tego motywu jest postać Pani Rollison.
Pani Rollison
Pani Rollison to matka, której syn, Rollison, został aresztowany za udział w spisku przeciwko carowi i brutalnie pobity podczas śledztwa.
1. Cechy postaci i jej los:
◦ Jest niewidomą wdową i jest uboga.
◦ Była utrzymywana przez swojego jedynego syna, Jasia.
◦ Jej syn, Rollison, został tak skatowany podczas przesłuchania, że oprawcy próbowali upozorować jego samobójstwo, wypychając go żywcem przez okno celi.
◦ Nowosilcow, obawiając się konfrontacji, udaje litość i każe Pelikanowi zamknąć Panią Rollison w osobnej celi po tym, jak przybyła do niego prosić o łaskę dla syna.
◦ Senator, starając się uniknąć spotkania, mówi jej, by przyszła później. Mimo to zakłamaniem nie ukrywa brutalności systemu.
◦ W scenie balu u Senatora Nowosilcowa (Scena VIII) matka oskarża Senatora o doprowadzenie jej syna do śmierci.
◦ Jej los jest symbolem niewinnych ofiar i bezsilności jednostki wobec okrutnej władzy.
2. Kontekst mesjanistyczny (Matka Polka):
◦ Pani Rollison symbolizuje cierpiącą matkę – postać Matki Polki.
◦ Jej syn jest patriotą, który poświęca się dla ojczyzny, a ona staje się „Stabat Mater Dolorosa” (Matką Bolesną stojącą pod krzyżem).
◦ W szerszym kontekście mesjanistycznym, cierpienie Polski jako Chrystusa narodów jest również przedstawione z użyciem motywu matki: Matka Wolność stoi zapłakana u stóp krzyża, na którym ukrzyżowany jest naród.
Inne cierpienia matek
W dramacie pojawia się także inna postać matki, chociaż jej historia jest jedynie wspomniana przez więźniów w Scenie I:
• Matka Jacka: Więzień Jacek (Onufry Pietraszkiewicz) musiał zostawić swoją żonę „w połogu”. Chociaż nie jest to bezpośredni obraz cierpiącej matki, świadomość więźniów o tym, że ich rodziny cierpią w domu (np. żona spodziewająca się dziecka) z powodu represji, podkreśla tragedię rozbitych rodzin.
Ponadto, chociaż nie jest bezpośrednio matką cierpiącą z powodu utraty dziecka (lecz narzeczonego/ukochanego), pojawia się także:
• Kobieta w żałobie (Scena IX – Noc Dziadów): Kobieta ta przygląda się obrzędowi Dziadów. Widzi swojego ukochanego, którego wywożą w kibitce. Prosi Boga o jego uzdrowienie. Jej historia również jest elementem martyrologii narodowej, w której młodzi mężczyźni są poświęcani, a kobiety opłakują ich stratę.
Motyw matczynej miłości w innych kontekstach
W kontekście matczynej miłości i troski o cierpiących synów i naród, pojawia się również:
• Ewa: Młoda dziewczyna, choć nie jest matką, swoją modlitwą i niewinnością symbolizuje duchową czystość, która pomaga uratować Konrada. Modli się nie tylko za swoich rodziców i ojczyznę, ale także za poetę przebywającego w więzieniu. Jej postawa stanowi kontrast dla buntu Konrada, pokazując, że zbawienie jest możliwe poprzez pokorę i miłosierdzie.
• Matka Boska jest elementem Widzenia Ewy, dając małemu Jezuskowi kwiaty, którymi obsypuje Ewę.
• Jezus w Widzeniu Księdza Piotra jest ukrzyżowany i u jego stóp stoi Matka Wolność (jako aluzja do Maryi, Stabat Mater Dolorosa).
Motyw cierpiącej matki jest więc jednym z kluczowych motywów, który ukazuje ludzki wymiar carskiego terroru i wpisuje polskie cierpienie w wymiar chrystologiczny
fAInelekcje 