fAInelekcje

Adam Mickiewicz, Dziady cz. III

3 listopada 2025

3–4 minut

Informacje wstępne

Konteksty biograficzne – utwory Mickiewicza

Lata (chronologia)	Okres / ważne wydarzenie	Kluczowe dzieło	Motywy (kluczowe idee)	Związek z twórczością (wpływ)
1815–1823	Okres Wileńsko-Kowieński (Studia, Filomaci/Filareci, praca w Kownie, miłość do Maryli)	*Ballady i romanse* (1822)	Ludowość, romantyzm, uczucie, świat nadprzyrodzony, złamanie reguł klasycznych.	Ogłoszenie przełomu romantycznego w Polsce (manifest).
1815–1823	Okres Wileńsko-Kowieński: Młodość i Filomaci	*Oda do młodości*	Wizjonerstwo, rewolucjonizm, filaretyzm, siła młodości, walka ze światem „martwych” (oświeceniowym).	Manifest romantycznego światopoglądu, wiara w młodzież jako siłę sprawczą.
1823	Aresztowanie Filomatów, proces, pobyt w więzieniu (Klasztor Bazylianów w Wilnie).	Dziady cz. II (1823)	Wina i kara, moralność ludowa, cierpienie pośmiertne, obrzęd Dziadów.	Wykorzystanie obrzędu ku czci zmarłych, manifestacja wiary w świat duchowy.
1823	Zawód miłosny (Małżeństwo Maryli z Wawrzyńcem Puttkamerem).	Dziady cz. IV (1823)	Nieszczęśliwa miłość romantyczna (Gustaw), samobójstwo, szaleństwo, wędrowiec.	Odzwierciedlenie osobistego dramatu, kreacja bohatera romantycznego-nieszczęśliwego kochanka.
1824–1829	Zesłanie w głąb Rosji (Petersburg, Odessa, Krym, Moskwa).	*Sonety krymskie* (1826)	Orientalizm, pielgrzymka, tęsknota za ojczyzną, natura jako zwierciadło duszy.	Inspiracja egzotyczną przyrodą i kulturą, wyraz poczucia wygnania i osamotnienia.
1824–1829	Zesłanie w Rosji, kontakty z dekabrystami.	*Konrad Wallenrod* (1828)	Wallenrodyzm (walka podstępem), patriotyzm tragiczny, konflikt moralny, poświęcenie.	Rozważania nad etyką walki narodowowyzwoleńczej w warunkach braku otwartej możliwości boju.
1830–1831	Wybuch Powstania Listopadowego (próba powrotu do kraju).	*Reduta Ordona* (1832)	Bohaterstwo, ofiara, martyrologia, opis konkretnej bitwy (epizod wojenny).	Bezpośrednia reakcja na wydarzenia Powstania, gloryfikacja walki.
1832	Pobyt w Dreźnie, klęska Powstania Listopadowego.	Dziady cz. III (1832)	Martyrologia narodu, prometeizm (bunt Konrada), mesjanizm (Wizja Ks. Piotra), despotyzm carski.	Nadanie klęsce sensu poprzez ideę ofiary i zbawienia, kreacja idei Wieszcza.
1832–1834	Pobyt na Wielkiej Emigracji (Paryż, trudności emigracyjne).	*Pan Tadeusz* (1834)	Arkadia, natura, szlachta, epopeja narodowa, powrót do kraju dzieciństwa.	Ucieczka w mitologizację Litwy (kraju lat dziecinnych) w obliczu beznadziejnej sytuacji politycznej na emigracji.
1839–1840	Wykłady na Uniwersytecie w Lozannie (profesor literatury łacińskiej).	Liryki Lozańskie (1839-1840)	Refleksja filozoficzna, melancholia, mistycyzm, samotność, przemijanie.	Zwrot ku poezji czystej, refleksyjnej, dotyczącej kwestii uniwersalnych i duchowych.
1840–1844	Wykłady w Collège de France (profesor literatury słowiańskiej), Towianizm.	Wykłady o literaturze słowiańskiej	Towianizm, mesjanizm, kwestia słowiańska, filozofia dziejów, krytyka instytucji.	Wyrażanie mistycznych i politycznych poglądów, próba stworzenia nowej filozofii historycznej.
1855	Misja do Turcji (Stambuł), śmierć poety.	Brak ukończonego dzieła literackiego	Walka zbrojna, polityka, śmierć na posterunku.	Koniec życia poświęcony bezpośredniej działalności politycznej i organizacji wojsk (Legionów) w trakcie Wojny Krymskiej.

Element	Opis/charakterystyka	Kluczowe fragmenty i postacie
Gatunek	Dramat romantyczny o charakterze narodowym. Łączy realizm (sceny więzienne, Salon Warszawski) z fantastyką (widzenia, walka aniołów i diabłów o duszę Konrada). Synkretyzm gatunkowy.	Prolog, Scena I (Cela więzienna), Scena V (Wielka Improwizacja), Scena VI (Widzenie Ks. Piotra).
Geneza i kontekst	Utwór napisany w Dreźnie w 1832 r. w okresie Wielkiej Emigracji, po upadku powstania listopadowego. Bezpośrednia reakcja na prześladowania i proces młodzieży wileńskiej (Filomatów i Filaretów).	Przedmowa „Do przyjaciół Moskali”; Ustęp (np. „Droga do Rosji”, „Przegląd wojska”).
Bohater	Konrad – romantyczny indywidualista. Przemiana Gustawa (nieszczęśliwy kochanek) w Konrada (patriota, poeta-buntownik). Posiada cechy wieszcza, zdolność do prorokowania i kontaktu ze sferą duchową.	Napis na ścianie celi: „Gustaw zmarł 1 listopada 1823 r. Narodził się Konrad.”; Wielka Improwizacja.
Idee centralne	1. Mesjanizm Polski: Polska cierpi jak Chrystus, aby zbawić Europę („Polska – Chrystusem narodów”). 2. Prometeizm: Konrad, w akcie buntu i miłości, rzuca wyzwanie Bogu w imieniu narodu, żądając „rządu dusz”.	Widzenie Księdza Piotra (symboliczny „44”, trzej królowie); Wielka Improwizacja („Daj mi rząd dusz!”).
Wątki konfliktowe	1. Bóg – Konrad: Bunt przeciwko „milczeniu” i niezrozumiałej dla Konrada polityce Boga. 2. Jednostka – Zbiorowość: Pycha Konrada kontra pokora i chrześcijańska służba Ks. Piotra. 3. Patriotyzm jawny – ukryty: Scena „Salon Warszawski” – podział na „towarzystwo stolikowe” (zdrajcy) i „towarzystwo przy drzwiach” (patrioci).	Wielka Improwizacja; Scena VII (Salon Warszawski – „Nasz naród jak lawa”); Działania Ks. Piotra (egzorcyzmy).
Forma artystyczna	Kompozycja otwarta i fragmentaryczna. Mieszanie języka poetyckiego (liryczne wizje) z prozą (rozmowy w celi, relacje historyczne). Kontrast stylów – wzniosły (Wielka Improwizacja) i ironiczny/realistyczny (Salon Warszawski).	Sceny dramatyczne, poetycki Ustęp, filozoficzny Prolog.