Streszczenie
Wstęp: Czym są „Dziady, część III”?
„Dziady, część III” to jeden z najważniejszych dramatów w historii polskiej literatury, napisany przez Adama Mickiewicza. Utwór powstał w 1832 roku, krótko po upadku powstania listopadowego. W tamtym czasie Polska znajdowała się pod zaborami, a jej wschodnie ziemie były częścią Imperium Rosyjskiego pod rządami cara. Wielu młodych Polaków, zaangażowanych w tajne stowarzyszenia patriotyczne, było aresztowanych, torturowanych i zsyłanych w głąb Rosji. Dramat Mickiewicza jest odpowiedzią na te tragiczne wydarzenia i próbą nadania sensu narodowemu cierpieniu.
Najważniejsze postacie:
• Konrad – Zmienia się z nieszczęśliwego kochanka w prometejsko-zbuntowanego poetę, który w imię miłości do narodu rzuca wyzwanie Bogu.
• Ksiądz Piotr – Jest pokornym bernardynem, którego głęboka wiara i skromność czynią go duchowym przewodnikiem narodu, godnym otrzymania boskiej wizji przyszłości Polski.
• Senator Nowosilcow – To historyczna postać carskiego urzędnika, uosabiająca w dramacie okrucieństwo, cynizm i bezwzględność systemu zaborczego.
Prolog: Narodziny Konrada
Akcja dramatu rozpoczyna się 1 listopada 1823 roku w celi Klasztoru Bazylianów w Wilnie, który został zamieniony na carskie więzienie. W Prologu jesteśmy świadkami kluczowej przemiany głównego bohatera.
• Więzień, który tu przebywa, to znany z IV części „Dziadów” Gustaw – romantyczny kochanek cierpiący z powodu nieszczęśliwej miłości.
• W samotności dokonuje on symbolicznej przemiany. Postanawia porzucić osobiste cierpienie na rzecz walki o wolność zniewolonej ojczyzny. Gustaw umiera, a na jego miejsce rodzi się Konrad – poeta i bojownik o sprawę narodową.
• Swoją metamorfozę zapisuje węglem na ścianie celi, kreśląc znamienne słowa:
„Gustaw zmarł 1 listopada 1823 r. Tu narodził się Konrad 1 listopada 1823 r.”.
Ta przemiana jest kluczowa dla zrozumienia postawy bohatera i całego dramatu – miłość do kobiety zostaje zastąpiona przez bezgraniczną miłość do ojczyzny.
Scena I: Wigilia w więzieniu
Akcja przenosi się do celi Konrada w wieczór wigilijny, 24 grudnia 1823 roku. Mimo że jest to czas świąteczny, za murami więzienia zgromadzili się inni młodzi patrioci, aby wspólnie spędzić ten wyjątkowy wieczór.
Wśród więźniów panuje atmosfera braterstwa i solidarności. Mimo okrutnych warunków, starają się podtrzymywać na duchu, dzieląc się opowieściami o prześladowaniach, jakich doświadczyli oni sami lub ich przyjaciele.
Szczególnie poruszająca jest relacja Jana Sobolewskiego, który opowiada o tym, co widział w mieście. Był świadkiem wywożenia na Syberię grupy studentów, brutalnie potraktowanych i zakutych w kajdany. Wśród nich był mały chłopiec, który z powodu wycieńczenia nie mógł unieść ciężkich łańcuchów. Historia ta ukazuje ogrom okrucieństwa carskich urzędników, którzy nie oszczędzali nawet dzieci.
Aby podnieść towarzyszy na duchu, nowo przybyły więzień, Żegota, opowiada bajkę o ziarnie. Diabeł, chcąc zniszczyć dar Boży dla człowieka, zakopał ziarno głęboko w ziemi. Jednak wiosną ziarno wykiełkowało ze zdwojoną siłą. Opowieść ta symbolizuje niezłomność polskiego ducha narodowego – tak jak ziarna nie da się zniszczyć, bo zawsze odrodzi się na nowo, tak samo nie da się zniszczyć idei wolności w sercach Polaków.
W scenie tej pojawia się również po raz pierwszy idea ofiary i poświęcenia. Tomasz, przywódca filomatów, proponuje, aby ci więźniowie, którzy nie mają rodzin, wzięli na siebie całą winę, ratując w ten sposób pozostałych. Jest to zapowiedź motywu męczeństwa, który będzie rozwijany w całym utworze.
Scena ta jest wstrząsającym obrazem męczeństwa polskiej młodzieży, ale jednocześnie świadectwem jej hartu ducha i niegasnącej nadziei.
Scena II: Wielka Improwizacja – Bunt przeciwko Bogu
Po odejściu współwięźniów Konrad zostaje sam w celi. W uniesieniu wygłasza długi, pełen emocji monolog poetycki, znany jako Wielka Improwizacja. Jest to jedna z najważniejszych i najsłynniejszych scen w całej polskiej literaturze.
• Poczucie wyższości: Konrad, jako poeta-wieszcz, czuje się jednostką wybitną, równą Bogu. Uważa, że jego poezja, zdolna tworzyć nieśmiertelne światy, jest potężniejsza niż Boże stworzenie.
• Miłość do narodu: Bohater utożsamia się z cierpieniem całej Polski. Jego miłość jest tak wielka, że czuje ból milionów rodaków, co wyraża w słowach: „Nazywam się Milijon – bo za miliony kocham i cierpię katusze”.
• Żądanie władzy: Przekonany o swojej wyjątkowej misji, Konrad zwraca się do Boga z żądaniem oddania mu władzy nad ludzkimi duszami („rządu dusz”). Wierzy, że tylko on, obdarzony taką mocą, jest w stanie poprowadzić naród do wolności i dać mu szczęście.
• Bunt i bluźnierstwo: Milczenie Boga doprowadza Konrada do szczytu buntu. Oskarża Stwórcę o obojętność i brak miłości, twierdząc, że Bóg jest jedynie bezduszną „mądrością”, nieczułą na ludzką krzywdę. W kulminacyjnym momencie pychy jest bliski wypowiedzenia największego bluźnierstwa – porównania Boga do cara. Zanim jednak pada ostatnie słowo, bohater mdleje.
Ten heroiczny bunt, choć zrodzony z miłości do ojczyzny, jest jednocześnie aktem wielkiej pychy, która sprowadza na Konrada śmiertelne niebezpieczeństwo duchowe.
Scena III: Egzorcyzmy – Walka o duszę Konrada
Egzorcyzm
obrzęd poświęcenia mający na celu uwolnienie człowieka, zwierzęcia, miejsca lub przedmiotu od wpływu złego ducha.
Do celi, w której leży nieprzytomny Konrad, wchodzi skromny zakonnik, Ksiądz Piotr. Widzi on, że dusza poety, osłabiona bluźnierczym buntem, została opanowana przez diabły.
• Złe duchy przemawiają przez usta Konrada, drwiąc ze świętości i przepowiadając mu wieczne potępienie.
• Pokorny Ksiądz Piotr, w przeciwieństwie do dumnego Konrada, nie walczy z Bogiem, lecz modli się o ocalenie duszy bluźniercy. Odprawia nad nim egzorcyzmy, wypędzając złe moce w imię Boga.
• Konrad zostaje ocalony przed potępieniem, ponieważ mimo pychy w jego sercu pozostały dwie wartości: miłość do narodu i szacunek dla Matki Boskiej.
Ta scena ukazuje potęgę pokory, która w przeciwieństwie do dumnego buntu Konrada, zostanie przez Boga nagrodzona łaską profetycznych wizji.
Scena IV: Widzenie Ewy – Sen niewinnej dziewczyny
Akcja przenosi się do wiejskiego domu pod Lwowem. Poznajemy tam Ewę, młodą, pobożną i niewinną dziewczynę, która w swojej sypialni modli się za uwięzionych patriotów, w tym za poetę, którego wiersze czytała.
• Po modlitwie Ewa zasypia i doświadcza mistycznego widzenia. W jej śnie pojawia się Matka Boska z małym Jezuskiem na rękach.
• Dzieciątko obsypuje dziewczynę kwiatami, które symbolizują Bożą łaskę i opiekę.
Ta krótka scena ma głębokie znaczenie. Pokazuje, że Bóg wysłuchuje szczerych i pokornych modlitw ludzi o czystym sercu. Jest to kolejna przeciwwaga dla dumnej postawy Konrada, który próbował wymusić na Bogu odpowiedź siłą, a nie modlitwą.
Scena V: Widzenie Księdza Piotra – Polska jako Chrystus Narodów
Ksiądz Piotr, pogrążony w modlitwie w swojej celi, również zostaje obdarzony przez Boga łaską widzenia. Jego wizja dotyczy przyszłych losów Polski i jest kluczowa dla zrozumienia głównej idei dramatu.
Wizja Księdza Piotra przedstawia losy Polski za pomocą symbolicznych obrazów nawiązujących do Męki Chrystusa:
• Droga na Sybir: Ksiądz widzi tysiące wozów więziennych (kibitek) pędzących na północ, wiozących na wygnanie polską młodzież. Ten obraz porównany jest do biblijnej rzezi niewiniątek dokonanej na rozkaz króla Heroda.
• Polska na krzyżu: Centralnym obrazem wizji jest przyrównanie Polski do Chrystusa. Naród polski, niczym Chrystus na krzyżu, woła „Pragnę”, a zaborcy dają mu cierpienie do picia: Austria („Rakus”) podaje mu ocet, a Prusy („Borus”) – żółć. Rosja przebija mu bok, a Francja („Gal”) zachowuje się jak Piłat i „umywa ręce”, nie udzielając pomocy.
• Nadzieja na zmartwychwstanie: Wizja kończy się optymistycznie. Tak jak Chrystus po śmierci zmartwychwstał, tak i Polska odzyska wolność. Jej ofiara i cierpienie przyniosą zbawienie i wolność nie tylko jej samej, ale również innym uciemiężonym narodom Europy.
• Tajemniczy zbawca: W wizji pojawia się zapowiedź nadejścia przyszłego bohatera i wybawiciela narodu, którego imię zostało zaszyfrowane jako „czterdzieści i cztery”.
Idea przedstawiająca Polskę jako naród wybrany, który przez swoje męczeństwo zbawi świat, nazywana jest mesjanizmem.
Mesjanizm – to romantyczna idea przypisująca narodowi polskiemu misję zbawienia (odkupienia) całej uciemiężonej Europy poprzez własne cierpienie i ofiarę, na wzór męki i zmartwychwstania Chrystusa.
Scena VI: Sen Senatora – Strach tyrana
Tym razem jesteśmy świadkami snu Senatora Nowosilcowa, okrutnego prześladowcy polskiej młodzieży. Jego sen nie jest jednak darem od Boga, lecz koszmarem zesłanym przez diabły, które dręczą jego duszę.
• Na początku sen jest spełnieniem marzeń Senatora. Widzi siebie w pełni chwały: car okazuje mu swoją łaskę, otrzymuje ordery i ogromne pieniądze, a wszyscy dworzanie kłaniają mu się w pas i podziwiają go.
• Nagle następuje dramatyczny zwrot. Wystarczy jedno nieprzychylne spojrzenie cara, by wszyscy, którzy przed chwilą go podziwiali, teraz odwrócili się od niego i szydzili z niego. Senator zostaje sam, upokorzony i pozbawiony wszystkiego.
Sen ten obnaża największe lęki Senatora: paniczny strach przed utratą władzy i łaski cara, od których jest całkowicie zależny.
Scena VII: Salon w Warszawie – Podzielone społeczeństwo
Akcja przenosi się na przyjęcie w jednym z arystokratycznych salonów w Warszawie. Scena ta w mistrzowski sposób ukazuje głęboki podział polskiego społeczeństwa w czasach zaborów.
• Towarzystwo przy stoliku: To grupa arystokratów i wysokich urzędników, którzy rozmawiają po francusku o błahych sprawach – balach i przyjęciach. Narzekają, że polska literatura jest nudna. Senator wyjechał (ściga Filomatów i Filaretów) i nie ma bali, rozrywek. Są całkowicie obojętni na losy ojczyzny i cierpienie uwięzionych patriotów.
• Towarzystwo przy drzwiach: To grupa młodych patriotów, stojących na uboczu. Z pasją i oburzeniem rozmawiają o prześladowaniach Polaków, opowiadając tragiczną historię Cichowskiego – człowieka złamanego po latach tortur w carskim więzieniu.
• Naród jak lawa: Scenę kończy gorzka i potężna diagnoza polskiego społeczeństwa, zawarta w słynnych słowach Piotra Wysockiego, który podsumowuje podział narodu za pomocą potężnej metafory:
Scena ta jest ostrą krytyką bierności i zdrady polskich elit, a jednocześnie wyrazem wiary w siłę tkwiącą w patriotycznej części narodu.
Scena VIII: Pan Senator – Obraz okrucieństwa i sprawiedliwości
Akcja wraca do Wilna, na bal wydawany przez Senatora Nowosilcowa. Scena ta jest ostatecznym oskarżeniem carskiego aparatu terroru i ukazuje zarówno jego okrucieństwo, jak i nieuchronność Bożej sprawiedliwości.
• Na bal przybywa niewidoma pani Rollison, która na kolanach błaga Senatora o litość dla swojego syna, Jasia, brutalnie torturowanego w więzieniu. Nowosilcow publicznie udaje współczucie i obiecuje pomoc, jednak za plecami kobiety rozkazuje swoim zausznikom, Doktorowi (ojczym Słowackiego) i Pelikanowi, zatuszować sprawę. Planują upozorować samobójstwo chłopaka, wyrzucając go przez okno celi.
• W trakcie balu dochodzi do niezwykłego wydarzenia. Doktor, jeden z najbardziej podłych sługusów Senatora, ginie nagle od uderzenia pioruna (autentyczne wydarzenie-piorun kulisty wpadł przez okno i zabił śpiącego ojczyma Słowackiego). Jego śmierć nastąpiła dokładnie w taki sposób, jaki wcześniej przepowiedział mu Ksiądz Piotr, co jest symbolicznym znakiem, że Boża sprawiedliwość dosięga zbrodniarzy.
Scena ta demaskuje fałsz i bezduszność przedstawicieli władzy carskiej, jednocześnie pokazując, że ich zbrodnie nie pozostaną bez kary.
Scena IX: Noc Dziadów – Pamięć o męczennikach
Dramat kończy się symboliczną sceną, która rozgrywa się rok po wydarzeniach z Prologu, w Noc Dziadów na cmentarzu. Pojawiają się w niej postacie znane z II części „Dziadów”, co łączy wszystkie części utworu w jedną całość.
• Guślarz i Kobieta w żałobie odprawiają dawny obrzęd Dziadów, przywołując duchy. W pewnym momencie przez cmentarz przejeżdżają wozy więzienne (kibitki), wiozące skazanych patriotów.
• Okazuje się, że w jednym z wozów wieziony jest na Syberię Konrad. Kobieta dostrzega na jego ciele liczne rany. Guślarz wyjaśnia, że rany na piersi zadali mu wrogowie narodu, ale najgłębszą ranę, tę na czole, zadał sobie sam – jest to symboliczne piętno po jego pysznym buncie i walce z Bogiem.
Scena ta zamyka dramat, łącząc świat żywych i umarłych we wspólnym losie cierpienia za ojczyznę i podkreślając, że ofiara Konrada i innych patriotów nie zostanie zapomniana.
Ustęp: Obraz Rosji
Po zakończeniu części dramatycznej Mickiewicz umieścił cykl wierszy zatytułowany „Ustęp”, który stanowi poetycki epilog do utworu. Nie jest to już scena, lecz poemat opisujący podróż przez Rosję i demaskujący istotę carskiej tyranii.
• Rosja została przedstawiona jako „kraina pusta, otwarta i dzika”, skuta wiecznym lodem, gdzie całe społeczeństwo żyje w strachu i poddaństwie.
• Petersburg, stolica imperium, to miasto zbudowane wbrew naturze, na bagnach, nieludzkim wysiłkiem i cierpieniem tysięcy poddanych, jedynie dla zaspokojenia kaprysu cara.
• Wstrząsający jest obraz przeglądu wojska, który ukazuje bezduszny despotyzm cara, dla którego życie żołnierzy nie ma żadnej wartości.
• Cykl zamyka wiersz „Do przyjaciół Moskali”, w którym Mickiewicz oddziela naród rosyjski, który również jest ofiarą tyranii, od zbrodniczego i nieludzkiego systemu władzy carskiej. Wyraża w nim nadzieję na przyszłe braterstwo wolnych narodów.
Główne przesłanie utworu
„Dziady, część III” to utwór o ogromnym cierpieniu narodu polskiego w czasach niewoli, ale także dzieło niosące wielką nadzieję na odzyskanie wolności. Adam Mickiewicz, odwołując się do idei mesjanizmu, chciał pokazać swoim rodakom, że ich ofiara i męczeństwo mają głęboki, duchowy sens. Wierzył, że podobnie jak ofiara Chrystusa przyniosła światu zbawienie, tak ofiara Polski doprowadzi naród do zmartwychwstania i wyzwolenia, stając się inspiracją dla innych uciemiężonych ludów Europy.
fAInelekcje 