Mesjanizm w dramacie
W dramacie Adama Mickiewicza „Dziady, część III” wizje i sny stanowią kluczowe elementy kompozycyjne i ideowe, które kształtują dwie główne, kontrastujące ze sobą koncepcje polskiego mesjanizmu: mesjanizm prometejski (Konrada) oraz mesjanizm chrystologiczny (Księdza Piotra).
Mesjanizm, jako idea zakładająca zbawienie ludzkości za sprawą wybrańca (Mesjasza), w kontekście polskim dotyczy wiary w dziejową misję narodu polskiego, który ma odegrać szczególną rolę w odrodzeniu świata i odzyskaniu wolności.
Mesjanizm chrystologiczny (Widzenie Księdza Piotra)
Najpełniejszą i najbardziej profetyczną formę koncepcji mesjanistycznej przyjmuje Widzenie Księdza Piotra. Jest to mistyczne objawienie, które objawia sens narodowego cierpienia i wpisuje historię Polski w ramy boskiego planu (prowidencjalizmu).
Profetyzm
głoszenie proroctw, przewidywanie przyszłości.
Prowidencjalizm
przekonanie o istnieniu Opatrzności, która czuwa nad światem i dziejami.
• Polska jako Chrystus Narodów: Ksiądz Piotr, pokorny zakonnik, otrzymuje łaskę wizji, w której widzi Polskę ukrzyżowaną przez zaborców. Wizja ta stylizowana jest na biblijną Mękę Pańską (pasję):
◦ Car jest przyrównany do Heroda, który dokonuje rzezi niewiniątek, symbolizowanej przez młodych Polaków więzionych i zsyłanych na Syberię.
◦ Proces Polski ma odpowiedniki w sądzie nad Chrystusem: Francja (Gal) zachowuje się jak Piłat, „umywając ręce”, co jest aluzją do jej obojętności wobec sprawy polskiej.
◦ Polska niesie krzyż zbity z „trzech wyschłych ludów” (zaborców: Austrii, Prus i Rosji), a jej bok przebija żołnierz Moskal.
◦ Widzenie kończy się zapowiedzią zmartwychwstania i uniesienia narodu do nieba, co symbolizuje odkupienie.
• Wskrzesiciel Narodu (44): Wizja proroczo zapowiada nadejście przyszłego zbawcy narodu, tajemniczego Mesjasza o imieniu „czterdzieści i cztery”. Jest on „obrońcą” i „wskrzesicielem narodu”, który „na trzech stoi koronach, a sam bez korony”. W ten sposób mesjanizm chrystologiczny tłumaczy sens martyrologii Polaków, dając im nadzieję na wolność.
Mesjanizm prometejski (Sen i improwizacje Konrada)
Wizja mesjanistyczna Konrada jest odmienna – ma charakter prometejski, cechuje się indywidualizmem i buntem wobec Boga.
Prometeizm
dobrowolne podporządkowanie działań jednostki dobru ludzkości. Nawiązuje do mitycznej postaci Prometeusza.
• Metamorfoza i początek misji: Początek jego mesjanistycznej drogi jest związany z metafizycznym snem/drzemką w Prologu. Podczas tego niespokojnego snu Konrada (wtedy jeszcze Gustawa) anioły i diabły walczą o jego duszę. To doświadczenie zwiastuje jego przemianę wewnętrzną – śmierć Gustawa (romantycznego kochanka) i narodziny Konrada (bojownika o sprawę narodową), który utożsamia się z narodem i jest gotów cierpieć za miliony rodaków.
• Wielka Improwizacja: W monologu Konrada jego mesjanistyczne ambicje przyjmują formę zuchwałego buntu prometejsko-rewolucyjnego. Konrad, czując się wybranym i równym Bogu w mocy twórczej, żąda „rządu dusz”, by uszczęśliwić naród. Jego wizja mesjańska jest świecka, oparta na własnej sile i miłości do ojczyzny, którą uważa za większą niż Miłość Boga. Bunt ten prowadzi go do klęski, a przed ostatecznym bluźnierstwem ratuje go interwencja sił nadprzyrodzonych i modlitwa Księdza Piotra oraz Ewy.
• Mała Improwizacja: W tej scenie Konrad ma wizję poetycką, w której porównuje siebie do orła wznoszącego się ponad światem (symbol natchnienia i wolności), który ma stoczyć bój z czarnym krukiem (symbolem zła lub pychy). Ta wizja metafizycznego lotu wyraża jego poczucie wyższości i rolę wieszcza, który widzi przyszłość.
Sny i wizje wzmacniające kontekst mesjanistyczny
Inne wizje i sny w dramacie służą uzasadnieniu i wzmocnieniu mesjanistycznej koncepcji dziejów (prowidencjalizmu), ukazując boską sprawiedliwość i walkę duchową:
• Widzenie Ewy: Stanowi kontrast dla pychy Konrada. Ewa, w swojej pokorze i niewinności, doświadcza łagodnej i miłosiernej wizji Matki Boskiej i zstępujących aniołów. Jej modlitwa i wiara są elementami, które pomagają ocalić duszę Konrada, co podkreśla, że zbawienie jest osiągalne poprzez pokorę, a nie bunt.
• Sen Senatora Nowosilcowa: Ma charakter groteskowy i satyryczny. Diabły zsyłają Senatorowi błogi sen, w którym otrzymuje honory i pieniądze, ale potem doświadcza upadku w niełaskę cara. Sen ten obnaża płytkość i prawdziwe lęki oprawcy. Choć nie jest mesjanistyczny, podkreśla mesjanistyczną historiozofię, ponieważ pokazuje nieuchronność kary i boskiej sprawiedliwości nad tyranami. Dodatkowo, scena ta opisuje, jak dusza Senatora jest częściowo wyrywana z ciała, by cierpieć na granicy piekła, co służy jako kara za jego grzechy.
• Proroctwo Oleszkiewicza (Ustęp): Mistyczna wizja Oleszkiewicza, malarza i mistyka, przepowiada zagładę cara i jego zwolenników poprzez powódź w Petersburgu. Ta wizja, podobnie jak sen Senatora, ugruntowuje przekonanie o rychłym upadku tyranii, który jest niezbędny do ziszczenia się polskiej misji mesjańskiej.
Wizje i sny w „Dziadach” III nie tylko przenoszą akcję w wymiar metafizyczny, ale przede wszystkim stanowią narzędzia objawienia, za pomocą których Mickiewicz wprowadza i jednocześnie polemizuje z różnymi obliczami mesjanizmu: od prometejskiego buntu Konrada, po chrystologiczną, odkupieńczą ofiarę Polski z Widzenia Księdza Piotra
fAInelekcje 