Egzystencjalizm i absurd w Dżumie Alberta Camusa
Czym jest egzystencjalizm?
Egzystencjalizm to filozofia, która skupia się na pojedynczym człowieku i jego życiowym doświadczeniu.
Jej najważniejsza zasada brzmi:
Egzystencja poprzedza esencję.
Co to znaczy?
- Egzystencja (istnienie) – to fakt, że się urodziłeś i jesteś na świecie (działasz, podejmujesz decyzje, oddychasz).
- Esencja (istota) – to Twoja „definicja”, to, kim jesteś (np. student, Polak, sumienny, odważny).
Filozofowie egzystencjalni twierdzą, że najpierw pojawiasz się na świecie (egzystencja), a dopiero później, przez całe życie, tworzysz swoją definicję (esencję) poprzez własne wybory, czyny i doświadczenia.
Jesteś wolny, a przez to straszliwie odpowiedzialny za to, kim się stajesz. Nie ma z góry ustalonego planu czy natury ludzkiej. To Ty jesteś kowalem własnej istoty.
Rodzaje egzystencjalizmu
Główny podział egzystencjalizmu wynika z odpowiedzi na pytanie o istnienie Boga.
Egzystencjalizm ATEISTYCZNY (np. Jean-Paul Sartre, Albert Camus)
| Wątek | Wyjaśnienie |
| Bóg | Nie istnieje. Nie ma żadnego boskiego stwórcy ani gotowego planu na życie. |
| Wartości | Nie ma uniwersalnych, z g góry narzuconych wartości i norm moralnych. To człowiek sam je tworzy w akcie wyboru. |
| Poczucie | Wobec Absurdu (braku sensu świata) człowiek odczuwa lęk, rozpacz i osamotnienie. Jest „skazany na wolność”. |
| Postawa | Mimo braku sensu, człowiek powinien zbuntować się przeciw absurdowi i działać (np. Rieux w Dżumie – walczy z chorobą, bo to jest jego wybór moralny). |
Egzystencjalizm TEISTYCZNY (np. Søren Kierkegaard, Gabriel Marcel)
| Wątek | Wyjaśnienie |
| Bóg | Istnieje, ale to nie ułatwia życia. Relacja z Bogiem jest trudna, osobista i pełna wewnętrznych sprzeczności i lęku. |
| Wartości | Wartości są zakorzenione w Bogu, ale człowiek musi je odkryć i wybrać w akcie wiary, który często jest irracjonalny i wymaga poświęcenia. |
| Poczucie | Poczucie lęku wynika z ogromnej odpowiedzialności za swoje życie i konieczności podjęcia indywidualnego skoku wiary w obliczu pustki świata. |
| Postawa | Zbawienie osiąga się przez osobistą, udręczoną wiarę, która jest świadomym wyborem w obliczu niepewności (np. Ojciec Paneloux w Dżumie mierzy się z problemem cierpienia niewinnych). |
Egzystencjalizm to filozofia, która kładzie na Ciebie cały ciężar odpowiedzialności. Nie możesz się ukryć za losem, naturą czy wolą Bożą – to Ty tworzysz swoje życie swoimi decyzjami.
EGZYSTENCJALIZM A POSTAWY LUDZI W DŻUMIE
Zgodnie z zasadami egzystencjalizmu, bohaterowie Dżumy Camusa nie mają gotowych ról – muszą wybrać, kim będą w obliczu Absurdu (epidemii, która jest niezrozumiałym, ślepym złem). Ich postawy doskonale ilustrują kluczowe idee tej filozofii, głównie w wydaniu ateistycznym (Camusa):
Doktor Bernard Rieux: Bunt i solidarność
Rieux ucieleśnia ateistyczny egzystencjalizm i postawę heroicznego buntu.
| Zasada Egzystencjalna | Postawa Rieux |
| Brak Absolutu / Absurd | Rieux wie, że dżuma jest bezsensownym, ślepym złem, a cierpienie nie ma wyższego celu. |
| Egzystencja \ Esencja | Nie czeka na cud ani na ustalone zasady. Jego esencją jest walka. Pracuje, bo „to jest jego zawód” i jedyny sposób, by nie zgodzić się na zło. Wybiera działanie. |
| Solidarność i odpowiedzialność | Jego wybór jest czysto ludzki i moralny – walczy o innych, choć wie, że ostatecznie przegra z chorobą i śmiercią. Jest to bunt bez nadziei, ale pełen godności. |
Jean Tarrou: Poszukiwanie świętości bez Boga
Tarrou jest filozoficznym towarzyszem Rieux, poszukującym sensu w działaniu.
| Zasada egzystencjalna | Postawa Tarrou |
| Etyka niezależna | Odrzuca przemoc i niesprawiedliwość (symbolicznie – „dżumę” w świecie). Twierdzi, że musi znaleźć drogę do „świętości bez Boga”. |
| Walka ze złem | Organizuje brygady sanitarne, nie z nakazu, ale z wewnętrznej potrzeby moralnej. Jest to świadomy wybór, by stanąć po stronie ofiar. |
| Ciężar wolności | Wie, że w każdym człowieku drzemie „dżuma” (skłonność do zła), a walka z nią jest indywidualnym, stałym obowiązkiem. |
Ojciec Paneloux: Egzystencjalizm teistyczny w kryzysie
Paneloux to postać bliska egzystencjalizmowi teistycznemu, która musi zmierzyć się z okrutnym złem.
| Zasada Egzystencjalna | Postawa Paneloux |
| Kryzys wiary (Lęk) | Początkowo głosi, że dżuma jest karą Bożą (uproszczona teologia). Po zobaczeniu śmierci niewinnego dziecka, jego wiara przechodzi kryzys. |
| Skok wiary | W drugim kazaniu nie szuka już wyjaśnienia. Odrzuca argumenty rozumu i dokonuje „skoku wiary”: musi kochać Boga, nawet jeśli Bóg zgadza się na cierpienie dziecka. |
| Ostatni wybór | Umiera, odmawiając wezwania Rieux i trzymając krucyfiks. Jest to skrajny, indywidualny i bolesny wybór wiary w obliczu Absolutu, który jest niezrozumiały – kluczowa dla egzystencjalizmu teistycznego. |
Rambert: Przez ucieczkę do wyboru
Rambert pokazuje, że esencję tworzy się stopniowo, poprzez bolesne wybory.
| Zasada Egzystencjalna | Postawa Ramberta |
| Egzystencja bez celu | Początkowo uważa, że dżuma go nie dotyczy; chce uciec do ukochanej. Jest skupiony na własnym, jednostkowym szczęściu. |
| Uświadomienie odpowiedzialności | Kiedy ma szansę uciec, dokonuje świadomego wyboru: nie chce być sam szczęśliwy w obliczu nieszczęścia innych. Wybiera solidarność, choć wcale nie jest to łatwe. |
| Autokreacja | Rezygnacja z egoistycznego szczęścia na rzecz walki z dżumą definiuje go jako człowieka – z uciekiniera staje się bojownikiem. |
Wszyscy bohaterowie Dżumy – Rieux, Tarrou, Paneloux i Rambert – zmuszeni są do samostanowienia w obliczu skrajnego zła. Nie ma dla nich gotowych instrukcji; muszą sami stworzyć swoje wartości i sens poprzez działanie.
Absurd
Absurd to kluczowe pojęcie w filozofii Alberta Camusa i ogólnie w egzystencjalizmie. Najprościej mówiąc, absurd to:
Fundamentalna sprzeczność i niemożliwa do rozwiązania niezgodność między dwoma elementami:
- Ludzką, naturalną potrzebą znalezienia sensu, porządku i jasności w świecie.
- Milczącą, obojętną i bezsensowną rzeczywistością Wszechświata.
Człowiek żąda odpowiedzi „Dlaczego?”, a świat nie potrafi jej dać. Absurd nie leży ani w samym człowieku, ani w samym świecie – leży w ich konfrontacji.
Przykłady Absurdu:
- Staramy się być dobrzy i uczciwi, ale sprawiedliwości nie ma.
- Wierzymy w postęp, a nagle wybucha ślepa, totalna wojna (jak II wojna światowa, którą symbolizuje dżuma).
- Wiemy, że umrzemy (czyli nasze wysiłki są ostatecznie daremne), ale wciąż gorączkowo szukamy sensu życia.
Albert Camus definiuje absurd jako konflikt między dążeniem człowieka do sensu, porządku i jasności, a obojętnością i chaosem świata (który symbolizuje dżuma). Zaraza jest złem bez sensu, które spada na Oran bez powodu.
W powieści Dżuma epidemia jest konkretną, fizyczną manifestacją Absurdu.
| Aspekt Absurdu | Opis w Dżumie |
| Niezrozumiałość i ślepa siła | Dżuma atakuje bez wyboru, nie odróżnia dobrych od złych, winnych od niewinnych. Śmierć niewinnego dziecka jest najbardziej wstrząsającym dowodem na to, że zło jest ślepe i bezsensowne. Nie jest to kara Boża, ani logiczna konsekwencja czynów – to po prostu los. |
| Brak sensu | Epidemia zamyka miasto, zatrzymuje czas i niszczy codzienne rytuały. Uświadamia mieszkańcom Oranu, że ich wcześniejsze życie było kruche i pozbawione głębokiego, metafizycznego sensu. Cel życia sprowadza się nagle do prostej biologicznej walki o przetrwanie. |
| Obojętność świata | Miasto zostaje odcięte, ale reszta świata żyje normalnie. Ten kontrast podkreśla obojętność Wszechświata na cierpienie jednostek i miasta. |
| Konieczność buntu | Absurd zmusza bohaterów do wyboru. Doktor Rieux i Tarrou nie akceptują Absurdu i nie szukają jego sensu (w przeciwieństwie do początkowego Ojca Paneloux). Zamiast tego, podejmują walkę z dżumą. Jest to heroiczny, ale bezcelowy Bunt – wiedzą, że zaraza zawsze może powrócić, ale wybierają ludzką solidarność i godność w obliczu pustki. |
W Dżumie bohaterowie muszą zaakceptować, że ich walka może nie mieć żadnego trwałego sensu, a zaraza może wrócić w każdej chwili. Ponieważ świat jest absurdalny, nie ma z góry narzuconych zasad moralnych ani boskiego planu. Człowiek jest skazany na wolność i ponosi pełną odpowiedzialność za swoje czyny i wybory. Doktor Rieux nie wierzy w Boga ani w heroizm, ale wybiera walkę z chorobą, ponieważ jest to jego obowiązek i jedyna droga do zachowania ludzkiej godności w obliczu zła. Zamiast poddać się lękowi lub uciec, bohaterowie buntują się przeciwko absurdowi. Ten bunt polega na świadomym działaniu i solidarności z cierpiącymi. Jean Tarrou szuka drogi do świętości bez Boga poprzez czyn (działalność w oddziałach sanitarnych), a Dr Rieux przyjmuje postawę „uczciwości”, czyli wypełniania swojego lekarskiego obowiązku, nie pytając o sens. Egzystencjalizm redefiniuje pojęcie bohatera. Nie jest nim romantyczny wieszcz, lecz człowiek, który w szarej codzienności i bez wielkich słów podejmuje wysiłek moralny. Heroizm polega na wytrwałości i rutynowym powtarzaniu tych samych, wyczerpujących czynności w obliczu beznadziei.
Dżuma to opowieść o tym, jak ludzie reagują na Absurd. Camus proponuje, aby go uznać (zaakceptować, że świat nie ma sensu), a następnie się mu sprzeciwić przez działanie, miłość i solidarność, nawet jeśli wiemy, że ostateczne zwycięstwo nad śmiercią jest niemożliwe.
Filozofia absurdu wymusza na bohaterach (głównie Rieux i Tarrou) przyjęcie etyki opartej na buncie i czynie (solidarność i walka ze złem), a nie na nadziei religijnej czy metafizycznej. To jest heroizm świadomości.
Inne zestawienie:
| KIERUNEK | PRZEDSTAWICIELE | GŁÓWNE ZAŁOŻENIA | PRZYKŁADY W LEKTURACH |
| egzystencjalizm | Jean-Paul Sartre, Albert Camus, Martin Heidegger | Istnienie poprzedza esencję. Oznacza to, że człowiek najpierw jest, a dopiero potem się określa swoimi czynami. Świat jest absurdalny, co wywołuje w jednostce lęk i poczucie odpowiedzialności za każdy wybór. Egzystencjalizm to nurt filozoficzny, który koncentruje się na konkretnym ludzkim bycie, doświadczanym przez jednostkę subiektywnie i wewnętrznie. Jego istotą jest przekonanie, że człowiek jako jedyny z wszystkich bytów ma bezpośredni wpływ na to, kim jest. Kluczowe dla tego nurtu są zagadnienia takie jak wolność, samotność, skończoność człowieka w świecie oraz dramatyzm ludzkiego istnienia. Główne założenia i motywy: • Wolność i odpowiedzialność: Egzystencjalizm podkreśla, że człowiek jest „skazany na wolność”. Oznacza to, że może decydować o własnym losie, co nieuchronnie wiąże się z odpowiedzialnością i lękiem, ponieważ przyszłość jest niepewna. Wolność jest główną oznaką człowieczeństwa, ale nie jest postrzegana jednoznacznie pozytywnie. Rodzi ona konieczność dokonywania wyborów bez gwarancji co do ich słuszności, co z kolei powoduje stany lękowe. • Indywidualizm i samotność: W centrum filozofii egzystencjalnej znajduje się jednostka, która jest postrzegana jako wolna, ale jednocześnie samotna. Człowiek musi sam decydować o swoim losie i samodzielnie nadawać sens swojemu życiu. To poczucie osamotnienia i zagubienia jest stałym elementem egzystencji. • Absurd: Kluczowym pojęciem w myśli Alberta Camusa jest absurd, który rodzi się w wyniku konfrontacji ludzkiego wołania o ład i sens z „bezsensownym milczeniem świata”. Poczucie absurdu jest stanem świadomości, rozdźwiękiem między tym, jaki świat jest, a wizją, jaką ma o nim człowiek. Absurd nie jest cechą samego świata ani samego człowieka, lecz rodzi się w relacji między nimi. Staje się on punktem wyjścia do dalszych rozważań filozoficznych. • Tragizm i pesymizm: Wśród wspólnych motywów egzystencjalizmu wymienia się poczucie niedoskonałości natury ludzkiej, tragicznej samotności, grozy, troski oraz otaczającej człowieka nicości. Człowiek czuje się bezbronny i zagubiony, a pesymizm jest trudny do zwalczenia. • Śmierć: podstawowy pewnik w życiu, odbiera sens cierpieniu, poczucie przemijalności. | Albert Camus, Dżuma; Gustaw Herling-Grudziński, Inny świat; motywy wolności i wyboru. Utwory literackie służą do ilustracji i dookreślenia poglądów filozoficznych zawartych w esejach, takich jak Mit Syzyfa A. Camusa. |
| Uzupełnienie: | Wśród prekursorów i głównych przedstawicieli nurtu wymienia się Sørena Kierkegaarda, Friedricha Nietzschego, Fiodora Dostojewskiego, Martina Heideggera, Karla Jaspersa, Jeana-Paula Sartre’a oraz Alberta Camusa. Należy jednak zaznaczyć, że niektórzy z nich, jak Jaspers i sam Camus, odżegnywali się od przypisywania ich do tego nurtu. | Dwóch główne odmiany egzystencjalizmu: 1. Chrześcijańska (teistyczna): Reprezentowana przez myślicieli takich jak Karl Jaspers i Gabriel Marcel. 2. Ateistyczna: Związana z postaciami takimi jak Martin Heidegger, Jean-Paul Sartre i Albert Camus | c |
Storybook + „Dżuma” Camusa – literatura w cyfrowej odsłonie
Czy można połączyć klasykę literatury egzystencjalnej z narzędziem dla programistów? Okazuje się, że tak. Sięgając po gem Storybook – bibliotekę pozwalającą tworzyć i prezentować komponenty w izolacji – spróbowałam zbudować niewielką książeczkę inspirowaną Dżumą Alberta Camusa.
Od strony technicznej każdy rozdział i scena zostały potraktowane jak komponent: oddzielna jednostka, którą można przeglądać i rozwijać niezależnie. Storybook posłużył więc jako rama, w której „literackie komponenty” – fragmenty tekstu, ilustracje – złożyły się na nowoczesną formę czytelniczą.
Od strony literackiej inspiracją stał się Camusowski opis Oranu, ogarniętego epidemią i izolacją. W cyfrowej wersji czytelnik nie tylko przechodzi przez kolejne rozdziały, ale też odczuwa atmosferę zamknięcia – przewijając sceny jakby przez kolejne „okna”, zamiast linearnie kartkować książkę. To sprawia, że Dżuma nabiera interaktywnego rytmu, bliskiego współczesnym odbiorcom przyzwyczajonym do cyfrowych form narracji.
Ten eksperyment pokazał, że Storybook może być nie tylko narzędziem do budowania UI, ale także medium literackim – przestrzenią, w której klasyczna powieść przeistacza się w nowoczesną opowieść wizualno-interaktywną.
Książeczkę możecie znaleźć pod linkiem:
https://g.co/gemini/share/3b3ecd487b40
fAInelekcje 