Budowa tragedii greckiej
Sklasyfikowana i opisana przez Arystotelesa w Poetyce budowa tragedii greckiej była ściśle sformalizowana i rygorystycznie przestrzegana, zwłaszcza w dziełach Sofoklesa. Stanowiła ona utwór sceniczny pisany stylem wysokim.
Klasyczna budowa utworu
Tragedia grecka miała ściśle określoną budowę. Składała się z następujących części przeplatanych partiami chóru:
1. Prologos (Prolog): Wprowadzenie w akcję utworu. Stanowił wstępny dialog aktorów lub monolog, informujący o zdarzeniach poprzedzających akcję.
2. Parodos: Pieśń chóru wkraczającego na scenę (na orchestrę). Była to pierwsza pieśń chóru, wprowadzająca w problematykę dramatu.
3. Epeisodion (Epizod): Część akcji właściwej. Były to dialogi i monologi prowadzone przez aktorów. W Antygonie występowało pięć epeisodiów.
4. Stasimon: Pieśń chóru, stanowiąca komentarz do wydarzeń rozgrywających się w epeisodionie. Pieśni te wnosiły ogólne refleksje i oddzielały poszczególne epizody. Liczba par epeisodiów i stasimonów wahała się od trzech do pięciu.
5. Exodos: Ostatnia pieśń i wyjście chóru ze sceny. Zawierała podsumowanie akcji i komentarz do wydarzeń.
6. Kommos: Pieśni o charakterze smutnym i żałobnym, wykonywane na zmianę przez chór i jednego lub dwóch aktorów. Dużą część exodosu w Królu Edypie zajmują lamentacje Edypa, tworzące kommos z odpowiedziami chóru.
Rola Chóru
Chór był nieodłącznym i niezwykle istotnym elementem tragedii greckiej. Złożony z kilkunastu obywateli (u Sofoklesa z piętnastu), nie był jedynie biernym obserwatorem, lecz aktywnym uczestnikiem i komentatorem wydarzeń. Należy jednak postrzegać go przede wszystkim jako ucieleśnienie polis – głosu wspólnoty i zbiorowej mądrości, stanowiącego obywatelskie i moralne tło, na którym oceniane są indywidualne, często naznaczone pychą, działania protagonistów. Jego kluczowe funkcje to:
• Informowanie o wydarzeniach, które rozegrały się przed rozpoczęciem akcji utworu.
• Komentowanie i wyjaśnianie sensu tego, co działo się na scenie.
• Ocenianie postępowania bohaterów z perspektywy moralnej i religijnej.
• Wprowadzanie podniosłego nastroju, podkreślanie wagi zdarzeń oraz budowanie napięcia dramatycznego za pomocą pieśni i tańca.
Jednakże ta rygorystyczna, niemal architektoniczna forma nie była celem samym w sobie, lecz naczyniem dla głębokich idei filozoficznych. To właśnie w ramach tej precyzyjnej struktury mogła w pełni wybrzmieć istota tragizmu – koncepcja, która stanowi ideowe serce gatunku.
Kluczowe zasady konstrukcyjne tragedii antycznej
Tragedia grecka (np. Antygona) musiała spełniać rygorystyczne cechy dramatu antycznego:
Zasada trzech jedności
• Jedność czasu: Akcja musiała rozegrać się w ciągu doby, a najczęściej od wschodu do zachodu słońca. Czas trwania akcji Antygony wynosi jeden dzień.
• Jedność miejsca: Akcja musiała być stała i toczyć się tylko w jednym, konkretnym miejscu, np. przed pałacem królewskim w Tebach. O wydarzeniach rozgrywających się poza sceną widz był informowany przez posłańców.
• Jedność akcji: Fabuła dotyczyła jednego problemu, miała charakter jednowątkowy, skupiając się na głównym ciągu wydarzeń, bez wątków pobocznych czy scen epizodycznych.
Tragizm i konflikt tragiczny
Istotą akcji (fabuły) był konflikt tragiczny, polegający na z góry skazanej na porażkę walce człowieka z losem. Było to starcie dwóch równorzędnych racji (wartości), między którymi bohater musiał wybierać, a każdy wybór prowadził do klęski lub śmierci.
Cechy i kategorie tragiczne
Tragedia musiała zawierać elementy determinujące los bohatera i prowadzące do katharsis:
• Fatum/Przeznaczenie: Akcja ukazywała starcie bohatera z fatum, które niweczyło jego dążenia. Los postaci był zdeterminowany przez siły wyższe lub przeznaczenie.
• Hamartia (Wina Tragiczna): Błędne rozpoznanie przez bohatera sytuacji, co prowadziło do klęski niezależnie od postępowania.
• Hybris (Pycha): Duma lub pycha bohatera, która uniemożliwiała mu prawidłowe rozpoznanie sytuacji, często prowadząc do katastrofy, ponieważ bohater przekraczał granice dumy.
• Katharsis: Celem i funkcją tragedii było doprowadzenie do oczyszczenia (katharsis) widza. Osiągano to poprzez wzbudzenie uczuć litości (dla niewinnego nieszczęśnika) i trwogi (ponieważ nieszczęście spotykało człowieka podobnego do widza).
• Bohaterowie: Postacie musiały pochodzić z rodów królewskich lub być szlachetnie urodzone. Mieli oni z reguły szlachetne intencje, ale posiadali też wady.
Wymogi formalne
• Decorum (stosowność): Obowiązywała zasada stosowności stylu do gatunku. Tragedia musiała być pisana stylem wysokim (uroczystym, podniosłym).
• Chór: Obowiązkowa obecność chóru, który komentował wydarzenia. Chór składał się z dwunastu lub piętnastu osób.
• Liczba aktorów: Na scenie mogło występować razem maksymalnie trzech aktorów (nie licząc chóru). Trzeciego aktora wprowadził Sofokles.
• Brak krwawych scen: Sceny okrutne, drastyczne (np. śmierć bohaterów) nie były przedstawiane bezpośrednio, ale relacjonowane przez posłańców lub chór.
• Mimesis (naśladownictwo): Tragedia była naśladowczym przedstawieniem rzeczywistości, akcja musiała być prawdopodobna.
fAInelekcje 