Początki teatru greckiego
Geneza teatru greckiego jest ściśle związana z religijnymi obrzędami ku czci boga Dionizosa. Rozwój dramatu i teatru miał miejsce na gruncie attyckim, w Atenach, w V wieku p.n.e., za rządów tyrana Pizystrata.
Początki tragedii antycznej wywodzą się z dwóch ściśle powiązanych ze sobą procesów: ewolucji ustroju politycznego (reformy Pizystrata) oraz ewolucji liryki.
Kult Dionizosa i narodziny tragedii
Dionizos (zwany też Bachusem) był w starożytnej Grecji czczony jako bóg urodzaju, winnej latorośli, dzikiej natury, kwitnienia i odradzającej się przyrody. Jego kult przybył do Grecji ze Wschodu (wybrzeża trackiego) w VIII wieku p.n.e. Tragedia wywodzi się z uroczystości i obrzędów religijnych organizowanych ku czci Dionizosa.
Kluczowe elementy religijne, które doprowadziły do powstania teatru:
Początkiem tragedii były dytyramby (dithyrambos) — uroczyste pieśni pochwalne (ody) o charakterze patetycznym i wzniosłym, śpiewane przez chór z towarzyszeniem fletu i tańca. Arystoteles w Poetyce poświadcza pochodzenie tragedii z dytyrambu.
Tragedia (tragōidia) wzięła swoją nazwę od słów „pieśń kozła” (tragos – kozioł, ode – pieśń). Nazwa ta wywodzi się z faktu, że wieśniacy uczestniczący w pochodach dionizyjskich przebierali się w skóry zwierzęce (aby przypominać satyrów lub sylenów – towarzyszy Dionizosa) i tworzyli „chóry kozie”. Pieśń kultowa dytyramb przekształciła się w utwór oparty na dialogu Koryfeusza (przewodnika chóru, zwanego „wszczynaczem”) z chórem. Z czasem tematyka pieśni została rozszerzona, rezygnując z przedstawiania tylko losów Dionizosa i sięgając do innych mitów.
• Dytyramb: Podczas uroczystości na cześć Dionizosa śpiewano uroczyste pieśni pochwalne (ody), zwane dytyrambami (dithyrambos). Dytyramby były śpiewane przez chór z towarzyszeniem fletu i tańca.
• Pieśń kozła: Tragedia (tragōidia) wzięła swoją nazwę od słów „pieśń kozła” (tragos – kozioł, ode – pieśń). Nazwa ta wiązała się z faktem, że wieśniacy, będący towarzyszami dionizyjskiego pochodu, przebierali się w skóry zwierzęce, by przypominać satyrów i sylenów.
• Przemiana w dramat: Dytyramb, początkowo śpiewany przez chór, uległ ewolucji, a pieśń chóru przekształciła się w dialog Koryfeusza (przewodnika chóru) z samym chórem. To wykształciło gatunek sceniczny.
Dionizje jako festiwale państwowe
Obrzędy ku czci Dionizosa odbywały się kilka razy w roku. Najważniejsze z nich, które dały początek dramatom, to:
• Wielkie (miejskie) Dionizje: Obchodzone wiosną (na przełomie marca i kwietnia). Z nich wywodzi się tragedia. To święto stało się okazałym świętem państwowym za sprawą Pizystrata (VI w. p.n.e.), który dążył do integracji ludności miejskiej i wiejskiej. W ich trakcie odbywały się agony dramatyczne (konkursy).
• Małe (wiejskie) Dionizje: Obchodzone jesienią lub zimą (na przełomie grudnia i stycznia). Dały początek komedii.
Konkursy: Podczas Dionizjów organizowano agony dramatyczne (konkursy teatralne), w trakcie których autorzy prezentowali tetralogie (trzy tragedie i jeden dramat satyrowy).
Wartość: Teatr i dramat powstały jako wydarzenie o charakterze wspólnotowym i religijnym, spełniające funkcję wychowawczą, estetyczną i propagandową. Uczestnictwo w widowiskach było tak ważne, że dzięki Peryklesowi niezamożnym widzom opłacano bilety (wstęp), aby mogli brać udział w tym święcie polis.
Rozwój aktora (od chóru do trzech aktorów)
Kolejne etapy rozwoju dramatu greckiego wiążą się z innowacjami wprowadzonymi przez głównych tragików:
| Tragik | Innowacja | Rola w genezie |
| Tespis (VI w. p.n.e.) | Wprowadził pierwszego aktora (hypokrites, czyli „opowiadacza” lub „odpowiadacza”). | Uznawany za twórcę tragedii/dramatu. Obwoził swoje utwory na wozach, co nazwano „wóz Tespisa”. Jego działania (534 r. p.n.e.) zapoczątkowały istnienie teatru instytucjonalnego. |
| Ajschylos (V w. p.n.e.) | Wprowadził drugiego aktora. | Zwiększył możliwości dramatyczne, przesuwając ciężar akcji na dialog. Z jego inicjatywy wybudowano skene. |
| Sofokles (V w. p.n.e.) | Wprowadził trzeciego aktora. | Ograniczył rolę chóru i rozwinął gatunek tragedii, w tym poprzez pogłębienie analizy psychologicznej postaci i wprowadzenie dekoracji scenicznych. |
Kształtowanie się budowli teatralnej
Wraz z rozwojem dramatu wykształciła się stała budowla teatralna, wykorzystująca naturalne ukształtowanie terenu.
• Wczesne teatry: Pierwsze przedstawienia odbywały się na ateńskiej agorze, gdzie ustawiano ławy dla widzów. Po katastrofie (załamanie drewnianych trybun około 490 p.n.e. lub 499 p.n.e.), widowiska przeniesiono na stałe miejsce.
• Teatr Dionizosa: Został zbudowany u południowo-wschodniego stoku Akropolu, w świętym okręgu Dionizosa. Choć początkowo był drewniany, około 425 p.n.e. rozpoczęto budowę teatru kamiennego, a ukończono ją w IV wieku p.n.e.. Mógł on pomieścić nawet około 15 do 17 tysięcy widzów.
Elementy teatru klasycznego:
Orchestra: Centralny kolisty plac, na którym występował chór i odbywały się tańce. Na jej środku znajdował się ołtarz (thymele).
Theatron: Widownia, budowana na zboczu góry w kształcie amfiteatru.
Skene: Budynek sceniczny (drewniany barak/buda) stojący za orchestrą, który służył jako garderoba dla aktorów, rekwizytornia, a jego fasada była tłem dla akcji.
Proskenion: Wąskie podwyższenie (estrada) przed skene, na którym występowali aktorzy.
Parodos: Boczne przejścia, którymi chór i aktorzy wchodzili na orchestrę.
W ten sposób, poprzez połączenie kultu religijnego (dytyramb), państwowej organizacji (Dionizje) i innowacji wprowadzanych przez tragików (aktorzy), narodził się teatr grecki w swojej klasycznej formie.
fAInelekcje 