Romantyczność
Ludowość jako manifest programowy (rola Mickiewicza)
Zerwanie z oświeceniem i spór z klasykami:
◦ Wprowadzając ludowość, Mickiewicz wystąpił po stronie romantyków w walce z klasykami. „Ballady i romanse” stanowiły praktyczną realizację założeń romantycznych, które zdaniem klasyków „popełniały” literackie „grzechy”.
◦ Kluczowym elementem ludowości była zmiana epistemologiczna (sposobu poznawania świata). Epoka Oświecenia opierała się na rozumie i nauce („mędrca szkiełko i oko”). Mickiewicz przeciwstawił temu prymat „czucia i wiary”. Najlepiej wyraża to aforyzm z programowej ballady „Romantyczność”: „Czucie i wiara silniej mówi do mnie / Niż mędrca szkiełko i oko”.
◦ Ballada „Romantyczność” jest manifestem nowej ideologii. Poprzez postać Starca, Mickiewicz podjął polemikę, którą można utożsamiać z krytyką Jana Śniadeckiego – astronoma i zwolennika klasycyzmu. Podmiot liryczny (często utożsamiany z alter ego autora) staje w obronie ludu i dziewczyny, akcentując, że do poznania „prawd żywych” i „cudu” konieczne jest serce i wiara.
Uznanie ludu i nowe autorytety:
◦ Ludowość oznaczała, że metafizyczne tajemnice intuicyjnie wyczuwają także ludzie prości, niewinni, szaleni, dzieci, mistycy.
◦ Mickiewicz solidaryzował się z ludem, a bohaterami ballad uczynił przedstawicieli ludu, np. Karusię, wiejską dziewczynę, która widzi więcej niż uczony Starzec. W ten sposób poeta (Wieszcz) stał się tym, który objaśnia świat.
Ludowość w twórczości ballad (kształt artystyczny i tematyka)
Źródła fabularne i gatunek:
◦ Mickiewicz sięgał do ludowych bajań, opowieści i wierzeń. Fabuła ballad, np. w „Świteziance”, pochodzi wprost z tradycji ludowej. Ballada „Lilije” ma podtytuł „z pieśni gminnej”.
◦ Poeta wykorzystał gatunek ballady, który nie był ceniony przez klasyków, ale wywodził się z literatury ludowej i zdobył popularność w romantyzmie. Ballada jest gatunkiem synkretycznym, łączącym cechy liryki, epiki i dramatu.
Świat dualistyczny i fantastyka ludowa:
◦ Świat przedstawiony w balladach jest dwoisty – materialny i duchowy. Fabuła często toczy się na pograniczu świata rzeczywistego i fantastyki.
◦ Wśród bohaterów spotykamy postacie nierealne (fantastyczne), takie jak widma, duchy, upiory (np. Jasieńko w „Romantyczności” i mąż w „Liliach”), rusałki i świtezianki, a także diabły („Pani Twardowska”, „To lubię”).
◦ Wydarzenia są często nadprzyrodzone (fantastyka), np. historia powstania jeziora Świtezi, czy przemienienie ludzi w kwiaty.
Ludowy kodeks moralny i rola natury:
◦ Ballady i romanse zawierają i prezentują kodeks ludowej moralności. Nadrzędną zasadą jest nieuchronność kary.
◦ Wizja świata opiera się na surowych zasadach, gdzie winowajca zawsze poniesie zasłużoną karę („Nie masz zbrodni bez kary”). W „Liliach” surowa kara spotyka mężobójczynię i zdradzieckich braci, którzy zrywali kwiaty z grobu, poprzez zapadnięcie się cerkwi pod ziemię.
◦ W tym systemie etycznym natura pełni aktywną i autonomiczną rolę. Przyroda jest dzika, tajemnicza i groźna, ingeruje w życie człowieka. W „Świteziance” natura (w postaci rusałki) karze młodzieńca za złamanie przysięgi, pochłaniając go w odmętach jeziora. W „Liliach” lilie zasadzone na grobie mają maskować zbrodnię, ale ostatecznie stają się jej dowodem i elementem wymierzania sprawiedliwości.
Stylizacja ludowa i pejzaż:
◦ W celu zbliżenia się do ludu, Mickiewicz stosował uproszczenie języka i składni, stylizując utwory na pieśń gminną i ludowy prymitywizm.
◦ Wykorzystywał elementy gwary ludowej (np. w „Romantyczności”) oraz prowincjonalizmy. Wprowadzał też zdrobnienia (np. chatka, rzeczułka, kurhanek) jako sposób stylizacji ludowej.
◦ Opisy natury w balladach są nasycone elementami lokalnej topografii (Litwa, Świteź, Niemen). Krajobrazy te są często mroczne, jesienne, nocne, pełne tajemniczości i grozy.
Ludowość w „Balladach i romansach” jest kluczowa dla określenia roli Mickiewicza. Stanowi ona manifest romantycznego widzenia świata, które zdetronizowało oświeceniowy racjonalizm, wprowadzając do polskiej literatury idee metafizyki, intuicji, silnych uczuć i sprawiedliwości płynącej z ludowej mądrości. Ten debiutancki tom ukształtował Mickiewicza jako wiodącego twórcę romantycznego i duchowego przewodnika, którego twórczość miała ogromny wpływ na świadomość Polaków.
Można powiedzieć, że ludowość w twórczości Mickiewicza działała jak wzmacniacz akustyczny: wzięła prosty, cichy głos ludu i jego wierzeń, a następnie użyła go, aby ogłosić głośny manifest filozoficzny i literacki, który obalił stary porządek klasycystyczny i zapoczątkował nową epokę.
Manifest w balladzie „Romantyczność”
Balladę „Romantyczność” otwiera motto z Hamleta Williama Szekspira: „Methinks, I see… where? – In my mind’s eyes” („Zdaje mi się, że widzę… gdzie? Przed oczyma duszy mojej”). Ten krótki cytat jest filozoficznym kluczem do całego utworu i manifestem romantycznego postrzegania świata. Mickiewicz, odwołując się do duchowego patrona epoki, sygnalizuje, że prawda nie jest dostępna jedynie zmysłom i rozumowi – można ją zobaczyć „oczami duszy”. Utwór staje się polemicznym starciem dwóch wizji świata: odchodzącej, oświeceniowej, i nowej, romantycznej.
| Cecha | Światopogląd oświeceniowy (klasycyzm) | Światopogląd romantyczny |
| Narzędzie poznania | Wyłącznie rozum. | Uczucie, wiara, intuicja. |
| Natura świata | Materialny, dający się naukowo wyjaśnić. | Dwoisty: materialny i duchowy, pełen tajemnic. |
| Postrzeganie rzeczywistości | „Szkiełko i oko” uczonego jako miara prawdy. | „Prawdy żywe” dostępne dla ludzi prostych i czujących. |
| Rola jednostki | Uczony i filozof jako autorytety. | Poeta, ludzie prości, dzieci i szaleńcy jako ci, którzy intuicyjnie wyczuwają prawdę. |
Konflikt ten Mickiewicz ilustruje poprzez prostą, lecz wymowną fabułę. Karusia, prosta wiejska dziewczyna, na rynku miasteczka rozpacza po stracie zmarłego dwa lata wcześniej ukochanego, Jasieńka. Dziewczyna jest przekonana, że widzi jego ducha i rozmawia z nim, tracąc kontakt z rzeczywistością. Zebrany wokół niej prosty lud wierzy w jej słowa i modli się za duszę zmarłego.
Wtem pojawia się Starzec – uosobienie oświeceniowego racjonalizmu i zjadliwa karykatura Jana Śniadeckiego, czołowego krytyka romantyzmu – który krytykuje Karusię i tłum. Dla niego jedynym wiarygodnym narzędziem poznania jest „szkiełko i oko”, a wizje dziewczyny to „duchy karczemnej tworem gawiedzi”. W obronie dziewczyny i ludowej wiary staje narrator (utożsamiany z samym poetą), który rzuca Starcu w twarz oskarżenie:
Martwe znasz prawdy, nieznane dla ludu, Widzisz świat w proszku, w każdej gwiazd iskierce. Nie znasz prawd żywych, nie obaczysz cudu!
Swój wywód narrator kończy kluczowymi dla całej epoki słowami, które stały się jej credo:
Czucie i wiara silniej mówią do mnie Niż mędrca szkiełko i oko.
Finałowe przesłanie utworu, „Miej serce i patrzaj w serce!”, jest wezwaniem do porzucenia ograniczonego, racjonalistycznego postrzegania świata. To manifest nowej, romantycznej wrażliwości, która nakazuje poznawać rzeczywistość poprzez empatię, intuicję i wiarę w istnienie wymiaru duchowego.
To rewolucyjne przesłanie, by „patrzeć w serce”, wymagało jednak nowej formy, zdolnej pomieścić grozę, cudowność i ludową mądrość. Tą formą okazała się ballada, której budulce Mickiewicz wykorzystał z mistrzowską precyzją.
Budulce ballady romantycznej – cztery filary gatunku
Sukces manifestu z „Romantyczności” nie byłby możliwy bez idealnego nośnika. Mickiewicz znalazł go w balladzie – gatunku pogardzanym przez klasyków, wywodzącym się z ludu, który w jego rękach stał się literacką bronią o rewolucyjnej sile. Jej moc opiera się na czterech potężnych filarach.
1. Ludowość (inspiracja folklorem) To był radykalny akt nobilitacji. Mickiewicz podniósł „wieść gminną”, czyli ludowe opowieści, podania i pieśni, do rangi wysokiej literatury, rzucając wyzwanie klasycystycznym gustom. Fabuły ballad (np. „Lilije” oparte na pieśni „Stała się nam nowina”) czerpią wprost z folkloru, a ich bohaterami są prości ludzie. To oni, według romantyków, byli strażnikami „prawd żywych” – głębokiej mądrości moralnej, niedostępnej dla uczonych. Język utworów bywa stylizowany na potoczny, co dodatkowo podkreślało ten ideowy zwrot.
2. Fantastyka i świat nadprzyrodzony W świecie ballad rzeczywistość materialna nieustannie przenika się ze sferą duchową. Postacie fantastyczne – takie jak duchy (zmarły mąż w „Lilijach”), rusałki (w „Świteziance”) czy upiory – nie są jedynie metaforami. To aktywni uczestnicy wydarzeń, którzy często ingerują w losy bohaterów, by przywrócić zakłócony porządek moralny i wymierzyć sprawiedliwość.
3. Aktywna i tajemnicza natura Przyroda w balladach nie jest tylko tłem dla wydarzeń, lecz autonomicznym bytem, który czuje, reaguje i bierze czynny udział w życiu bohaterów. Stanowi lustro dla ludzkiej duszy – ponury, mroczny krajobraz w „Lilijach” jest odbiciem ciemnej strony duszy bohaterki. Natura buduje atmosferę grozy i tajemnicy, a nierzadko sama staje się strażnikiem praw moralnych i narzędziem kary, jak wzburzone jezioro w „Świteziance”.
4. Moralność ludowa i nieuchronność kary Ballady opierają się na prostym, ale surowym kodeksie moralnym, zaczerpniętym z ludowej mądrości. Kwestie etyczne sprowadzają się tu do fundamentalnego podziału na dobro i zło. Nadrzędną zasadą tego kodeksu jest przekonanie, że „nie masz zbrodni bez kary”. Każdy zły uczynek, zwłaszcza zdrada czy morderstwo, musi zostać ukarany, a winowajca nie uniknie sprawiedliwości.
Te cztery filary – ludowość, fantastyka, ożywiona natura i surowa moralność – nie działają w próżni. Splatają się w spójną, mroczną całość, czego doskonałym przykładem jest ballada „Lilije”.
fAInelekcje 