Archetypy w akcji: Historie, które wciąż żyją w literaturze
Kain i Abel: Archetyp zazdrości i bratobójstwa
Biblia w Księdze Rodzaju opowiada historię dwóch braci, synów Adama i Ewy. Kiedy obaj składają Bogu ofiarę, dar Abla zostaje przyjęty, a dar Kaina odrzucony. Kierowany zazdrością Kain zabija swojego brata, po czym zostaje naznaczony i skazany na tułaczkę „na wschód od Edenu”. Ta historia to uniwersalny obraz niszczycielskiej siły zazdrości, poczucia odrzucenia i pierwszej zbrodni. Stała się ona, jak określono w analizie powieści Steinbecka, „symbolicznymi dziejami duszy ludzkiej”, ilustrując odwieczną walkę dobra ze złem, która toczy się w każdym człowieku.
Archetyp ten w mistrzowski sposób wykorzystał John Steinbeck w powieści Na wschód od Edenu. Sam tytuł pochodzi bezpośrednio z Księgi Rodzaju, a bohaterowie są świadomą parafrazą biblijnej historii. Steinbeck tworzy dwa pokolenia braci, w których powtarza się motyw rywalizacji o miłość ojca, a imiona postaci (Cyrus, Charles, Caleb jako Kainowie; Adam, Aron jako Ablowie) nie są przypadkowe. Powieść jest nowoczesną interpretacją tej przypowieści, skupioną na kluczowym dla niej problemie filozoficznym – idei timshel.
Zob.: timshel
hebrajskie słowo oznaczającego wolność wyboru między dobrem a złem.
Archetyp Kaina i Abla w „Balladynie”
Archetyp ten, będący dramatem o nienawiści i zbrodni w obrębie najbliższej rodziny, jest w Balladynie Juliusza Słowackiego realizowany w relacji między siostrami – Balladyną a Aliną.
| Element archetypu | Balladyna (Kain) | Alina (Abel) |
| Ofiara / ukochany | Reprezentuje Abla. Jest niewinna, czysta, pracowita i kochająca. Dzięki swojemu sercu i uczciwości mogła być wybrana na żonę, co budzi zazdrość siostry. | |
| Zabójca / odrzucony | Reprezentuje Kaina. Jest ambitna, zazdrosna i kieruje się żądzą władzy (symbolem tu jest korona i Kirkor). Jej serce jest czarne, co symbolizuje brak miłości i dobroci. | |
| Przyczyna zbrodni | Zazdrość o łaskę i wybór (koronę) oraz o miłość (Kirkor, który ma wybrać jedną z sióstr na żonę). Zazdrość o miłość i potencjalny awans społeczny (władzę). | |
| Zbrodnia | Bratobójstwo (siostrobójstwo). Balladyna morduje Alinę w lesie, aby zdobyć maliny i wyjść za księcia Kirkora. | Została zamorderstwana dokonane na tle emocjonalnym i materialnym. |
| Piętno zbrodni | Kainowe znamię to krwawa plama na czole Balladyny, która symbolizuje niemożliwą do ukrycia winę. Piętno (niezmywalna plama) staje się dowodem jej winy i w końcu prowadzi ją do śmierci (uderzenie pioruna). |
W Balladynie Juliusza Słowackiego archetyp Kain – Abel zostaje przekształcony w pierwotny dramat rywalizacji sióstr (Kain – kobieta, Abel – kobieta), w którym zbrodnia jest motywowana żądzą władzy, ambicją i zazdrością o lepszy los, a nie tylko religijnym odrzuceniem ofiary. Krwawe znamię staje się kluczowym, widocznym symbolem archetypicznego piętna.
Prometeusz: Archetyp buntownika i cierpiącego dobroczyńcy
Według mitologii greckiej tytan Prometeusz ulepił człowieka z gliny zmieszanej ze łzami i ożywił go za pomocą iskier z rydwanu powożonego przez boga Heliosa. Widząc bezbronność ludzi, wykradł bogom z Olimpu ogień i podarował go śmiertelnikom. Za ten akt buntu najwyższy z bogów, Zeus, skazał go na wieczne męki – przykuto go do skał Kaukazu, gdzie orzeł codziennie wyjadał mu odrastającą wątrobę.
Prometeusz stał się przez to podwójnym archetypem. Z jednej strony jest buntownikiem, który sprzeciwia się autorytetowi wyższej siły w imię ludzkości. Z drugiej – ofiarnym zbawcą, który z miłości do człowieka ponosi ogromne, niesprawiedliwe cierpienie. Jego postawę często porównuje się do ofiary Chrystusa, podkreślając wspólne motywy miłości, poświęcenia i cierpienia dla innych. Postawa ta dała początek koncepcji prometeizmu, kluczowej dla polskiego romantyzmu. Oznaczała ona bunt wybitnej jednostki przeciwko Bogu lub losowi, podejmowany w imię miłości do narodu i gotowość do samotnego cierpienia za miliony. Najsłynniejszymi przykładami są:
• Konrad z III części Dziadów Adama Mickiewicza, który w Wielkiej Improwizacji rzuca wyzwanie samemu Bogu, żądając „rządu dusz”, by móc uszczęśliwić zniewoloną ojczyznę.
• Kordian z dramatu Juliusza Słowackiego, który podejmuje samotną próbę zabójstwa cara, wierząc, że jego ofiara przyniesie wolność narodowi.
Odyseusz: Archetyp wędrowca (homo viator)
Homer w Odysei opisał trwającą dziesięć lat tułaczkę króla Itaki, Odyseusza, który po zakończeniu wojny trojańskiej próbował powrócić do domu. Jego podróż była pełna niebezpieczeństw, wyzwań i nadprzyrodzonych przeszkód. Dzięki tej historii Odyseusz stał się archetypem homo viator – człowieka w drodze. Jego historia symbolizuje ludzkie życie jako wędrówkę, która ma wymiar nie tylko fizyczny, ale przede wszystkim duchowy: jest to proces zdobywania doświadczenia, samopoznania i dojrzewania. Każdy etap tułaczki to kolejna lekcja o świecie i o samym sobie.
Motyw Odyseusza i jego Itaki jest jednym z najczęściej podejmowanych w literaturze:
• Latarnik Henryka Sienkiewicza: Główny bohater, Skawiński, to polski Odyseusz – wieczny tułacz i emigrant, który po latach tułaczki po świecie wciąż nie może powrócić do swojej Itaki, czyli utraconej ojczyzny.
• Pan Tadeusz Adama Mickiewicza: Opisywane przez poetę Soplicowo staje się mityczną, arkadyjską Itaką – „krajem lat dziecinnych”, symbolem utraconego domu, za którym tęsknią polscy emigranci.
• Wiersz Leopolda Staffa Odys: Poeta nadaje motywowi uniwersalny wymiar, pisząc: „Każdy z nas jest Odysem, co zdąża do swojej Itaki”. W ten sposób podkreśla, że życie każdego człowieka jest podróżą w poszukiwaniu własnego celu, sensu i miejsca na ziemi.
Postacie to jednak nie wszystko. Biblia i mitologia różnią się także fundamentalną wizją początków – tego, jak powstał świat, w którym żyjemy.
Motywy i symbole biblijne
Motywy biblijne stanowią fundament kultury europejskiej, a ich znajomość jest niezbędna do zrozumienia kontekstu wielu dzieł literackich.
| Motyw / symbol | Znaczenie (kontekst biblijny) | Przykłady w literaturze / lektury |
| Raj / Ogród (Eden) | Symbol pierwotnej szczęśliwości, niewinności, harmonii. | Dziady cz. III (widzenia), Przedwiośnie (utracony raj dworku). |
| Matka Boska pod krzyżem | Symbol cierpienia i miłości matki | Lament świętokrzyski (motyw Matki cierpiącej). |
| Exodus / wędrówka | Wyjście z niewoli, droga do wolności, poszukiwanie Ziemi Obiecanej. | Księga Rodzaju (wędrówka Abrahama), np. Profesor Andrews w Warszawie – wędrówka Andrewsa |
| Apokalipsa / Sąd Ostateczny | Wizja końca świata, katastrofy, ostatecznej sprawiedliwości. | Dies irae (wizja końca), Nie-Boska komedia (koniec świata arystokracji). |
| Hiob (cierpienie) | Archetyp człowieka niezawinienie cierpiącego, wystawionego na próbę wiary. | Treny (Hiobowe pytania o sens cierpienia). |
| Kain i Abel (bratobójstwo) | Symbol pierwszej zbrodni, nienawiści w rodzinie. | Balladyna (Balladyna zabija Alinę), Zbrodnia i Kara (zbrodnia w imię idei). |
| Wieża Babel | Symbol pychy, dążenia do przekroczenia granic (boskich), nieporozumienia, chaosu. | Kordian (marzenie o osiągnięciu niemożliwego), Lalka (ambicje naukowe i społeczne). |
| Wieża (strażnica) | Symbol pychy, ale też izolacji, miejsca obserwacji, dążenia ku idei. | Kordian (scena na Mont Blanc – samotne aspiracje), Konrad – Dziady cz. III (chęci sięgnięcia do Boga). |
| Arka Noego/potop | Symbol ratunku, wybrania, ocalenia wartości w czasach zagłady/kryzysu. | Potop (ocalenie wiary i narodu), Ludzie bezdomni (próba ocalenia moralności). |
| Samson (siła) | Archetyp nadludzkiej siły, ale i jej utraty przez słabość i zdradę. | Potop (Kmicic – siła i upadek), Lalka (Wokulski – wewnętrzna siła i jej zmarnowanie). |
| Ziemia Obiecana | Symbol celu, utopii, miejsca szczęśliwości, narodowej wolności. | Przedwiośnie (szklane domy), Pan Tadeusz (powrót do utraconej ojczyzny). |
| Sodoma i Gomora | Symbol totalnego upadku moralnego, zepsucia, które prowadzi do boskiej kary/zniszczenia. | Nie-Boska komedia (upadek arystokracji), Granica (zepsucie moralne elit). |
| Judasz (Zdrada) | Archetyp zdrajcy, symbol zaprzedania wartości, zdrady idei/przyjaciela. | Potop (Radziwiłłowie), Pan Tadeusz (Jacek Soplica jako zdrajca). |
| Baranek (Agnus Dei) | Symbol niewinności, ofiary, Chrystusa, odkupienia. | Dziady cz. III (Polska – Baranek ofiarny, Polska Chrystusem Narodów). |
| Pustynia | Symbol próby, oczyszczenia, samotności, walki wewnętrznej. | Kordian (samotność podróży). |
| Pieśń nad Pieśniami | Symbol miłości zmysłowej i duchowej, relacji Oblubieńca i Oblubienicy (Chrystusa i Kościoła). | Romeo i Julia (wielka miłość), Lalka (romantyczna miłość Wokulskiego). |
Archetypy i symbole mitologiczne
Mitologia grecka i rzymska dostarcza wzorców postaw i sytuacji, które weszły do kanonu literatury jako uniwersalne (archetypiczne).
| Motyw / archetyp | Znaczenie (kontekst mitologiczny) | Przykłady w literaturze / lektury |
| Ikar (Ikarowy lot) | Archetyp marzyciela, idealisty, symbol pychy, dążenia do przekroczenia ludzkich granic, nieszczęśliwej ambicji. | Kordian (śmiałe, ale tragiczne plany), Lalka (wielkie ambicje Wokulskiego), Przedwiośnie (utopijne wizje). |
| Dedal | Archetyp twórcy, artysty, rzemieślnika, symbol mądrości, roztropności, pragmatyzmu. | Postawa artysty / intelektualisty |
| Prometeusz (Prometeizm) | Archetyp buntownika przeciwko bogom/losowi, symbol altruistycznego cierpienia, poświęcenia dla ludzkości. | Dziady cz. III (Wielka Improwizacja – Konrad jako Prometeusz), Ludzie bezdomni (Judym jako społecznik). |
| Syzyf (Syzyfowa praca) | Symbol bezsensownego, bezowocnego wysiłku, trudu, który nigdy się nie kończy. | Nauka i wychowanie w Syzyfowych pracach (bezcelowość rusyfikacji), Lalka (walka Wokulskiego o miłość i sens życia). |
| Odyseusz (wędrówka, powrót) | Archetyp wędrowca, symbol tułaczki, poszukiwania domu, powrotu do korzeni. | Odyseja (powrót do Itaki), Tułaczka bohaterów w Potopie i Panu Tadeuszu (powrót do ojczyzny). |
| Narcystyczny (Narcyz) | Archetyp człowieka zakochanego w sobie, symbol egoizmu, egocentryzmu, jałowości. | Postać Izabeli Łęckiej w Lalce (skupienie na sobie). |
| Tytanizm | Postawa buntownicza, nadludzka ambicja, dążenie do równości z bogami (często tragiczne). | Dziady cz. III (Konrad), Kordian (aspiracje polityczne). |
| Labirynt | Symbol skomplikowanej sytuacji, pułapki, poszukiwania wyjścia, zagubienia. | Zbrodnia i Kara (ulice Petersburga), Profesor Andrews w Warszawie (ulice Warszawy podczas stanu wojennego), Opowiadania Brunona Schulza (ulice Drohobycza). |
| Niobe (Matka cierpiąca) | Archetyp matki przeżywającej ogromną stratę, symbol cierpienia rodzicielskiego. | Treny (Kochanowski), Lament świętokrzyski. |
| Dedal (Wynalazca) | Symbol mądrości, roztropności, potęgi ludzkiego rozumu i techniki. | Lalka (nauka i technika jako narzędzia postępu). |
| Antygona (konflikt) | Archetyp wyboru między prawem boskim a ludzkim, symbol wierności wyższym wartościom. | Dziady cz. III (konflikt z caratem), Kordian (walka z tyranem). |
| Ogień | Symbol oczyszczenia, pasji, gniewu, ale i zniszczenia, kary. | Potop (wojna, pożary). |
| Czarownica / Medea | Archetyp destrukcyjnej kobiety, femme fatale, symbol zdrady, zemsty, niebezpiecznej siły. | Lalka (Izabela Łęcka), Zbrodnia i Kara (stara lichwiarka). |
| Hydra (potwór) | Symbol zła, którego nie da się łatwo zniszczyć, problemów narastających. | Zło społeczne w Lalce, Ludziach bezdomnych (bieda, niesprawiedliwość). |
| Feniks (Odrodzenie) | Symbol zmartwychwstania, cykliczności, odnowy po upadku. | Pan Tadeusz (odrodzenie ducha polskości, rehabilitacja Jacka Soplicy), Potop (moralna odnowa Kmicica). |
| Tantal (kara) | Archetyp wiecznej, niemożliwej do zaspokojenia męki (pragnienia). | Lalka (Tantalowe męki Wokulskiego – niemożliwa do osiągnięcia miłość i szczęście). |
fAInelekcje 