Gatunki biblijne nie tylko stanowią wzór, ale są często przekształcane przez pisarzy na potrzeby danej epoki (np. psalm miłosny, tren polityczny, apokalipsa świecka). Umiejętność dostrzeżenia i opisania tego przekształcenia jest kluczowym elementem analizy na maturze.
Parabola (przypowieść)
Opis gatunku (Biblia)
Wpływ i funkcja w literaturze
Przykłady w lekturach
Definicja: Krótki utwór narracyjny, którego celem jest przekazanie prawdy moralnej, etycznej lub religijnej. Budowa opiera się na prostym obrazie (świecie przedstawionym), który należy odczytać jako uniwersalną prawdę (sens alegoryczny).
Używana do wyrażania uniwersalnych problemów moralnych i filozoficznych. Zmusza czytelnika do głębszej refleksji nad naturą ludzką i wyborem. Świat przedstawiony jest uproszczony, symbolicznymi, a postaci reprezentują postawy.
Dżuma A. Camusa (najważniejszy przykład): Całe miasto Oran i epidemia dżumy to parabola o złu, cierpieniu i walce (lub biernej akceptacji) ze złem w świecie. Postacie (Rieux, Tarrou, Paneloux) reprezentują różne postawy wobec absurdu i moralności.
Psalm
Opis gatunku (Biblia)
Wpływ i funkcja w literaturze
Przykłady w lekturach
Definicja: Pieśń modlitewna o charakterze lirycznym, wyrażająca różne uczucia religijne (uwielbienie, dziękczynienie, skarga, prośba, żal). Główne cechy: paralelizmy, metafory, rytmiczna proza.
W literaturze świeckiej służy do wyrażania silnych emocji (patriotycznych, filozoficznych, osobistych), często w podniosłym tonie i z użyciem apostrof. Zachowuje uroczysty styl.
Psałterz Dawidów J. Kochanowskiego: Jest to mistrzowski przekład i adaptacja gatunku, pokazująca, jak uniwersalne są biblijne emocje.
Lament
Opis gatunku (Biblia)
Wpływ i funkcja w literaturze
Przykłady w lekturach
Definicja: Żałobny utwór liryczny, wyrażający skargę i rozpacz z powodu nieszczęścia (np. utraty bliskiej osoby, zniszczenia narodu). Pełen ekspresji i bólu.
Wykorzystywany do wyrażania cierpienia niezawinionego lub ogromnej straty, często z pytaniami do Boga o sens bólu.
Lament świętokrzyski (anonimowy): Wzorzec średniowiecznego lamentu Matki Boskiej pod krzyżem. Treny J. Kochanowskiego: Cały cykl jest realizacją gatunku; to skarga ojca i poety na niesprawiedliwość losu i Boga.
Apokalipsa / wizja
Opis gatunku (Biblia)
Wpływ i funkcja w literaturze
Przykłady w lekturach
Definicja: Utwór prorocki (zwłaszcza Apokalipsa św. Jana) przedstawiający wizję końca świata, Sądu Ostatecznego oraz nadejścia Królestwa Bożego. Cechy: symbolizm, dynamiczne, przerażające obrazy.
Dostarcza gotowych obrazów katastrofy, zniszczenia, chaosu i końca cywilizacji. Wykorzystywana do ostrzegania lub przepowiadania. Daje możliwość stworzenia świata symbolicznego.
Dziady cz. III A. Mickiewicza: „Widzenie ks. Piotra” – wizja cierpienia narodu polskiego jako apokalipsy historycznej i moralnej. Nie-Boska komedia Z. Krasińskiego: Wizja rewolucji, upadku starego świata i Sądu Ostatecznego arystokracji. Potop H. Sienkiewicza (obrazy zniszczenia wojennego), wiersze nurtu katastroficznego, utwory tzw. Apokalipsy spełnionej, np. poezja K. K. Baczyńskiego.
Pieśń
Opis gatunku (Biblia)
Wpływ i funkcja w literaturze
Przykłady w lekturach
Definicja: W Biblii występują pieśni (np. Pieśń nad Pieśniami jako hymn miłości; pieśni dziękczynne). Łączą liryzm z podniosłym, często rytmicznym stylem.
Kształtowała lirykę polską. Pieśń nad Pieśniami stała się wzorcem dla liryki miłosnej i mistycznej, łączącej zmysłowość z duchowością.
Pieśni J. Kochanowskiego: Nawiązują do idei biblijnego dziękczynienia, moralności i radości z życia. Romeo i Julia (Szekspir): Idea miłości jako siły wyższej, zbliżona do języka Pieśni nad Pieśniami.
fAInelekcje 