Frazeologizmy w języku – Biblia i mitologia
Frazeologizm to stałe połączenie dwóch lub więcej wyrazów, które ma znaczenie przenośne (inaczej: niedosłowne) i jest utrwalone w języku.
Cechy frazeologizmu:
- Stałość (nierozłączność): Słów w frazeologizmie nie można zmieniać, przestawiać, ani zastępować innymi.
- Przykład: Mówimy „pięta Achillesa”, a nie „kostka Achillesa” czy „pięta Herkulesa”.
- Metaforyczność (niedosłowność): Całe wyrażenie znaczy coś innego niż suma jego części.
- Przykład: „Mieć muchy w nosie” wcale nie oznacza, że macie w nosie owady. Oznacza to, że jesteście obrażeni, źli, czy nadąsani.
Przykłady:
| Frazeologizm | Tłumaczenie Dosłowne (Błędne!) | Tłumaczenie Przenośne (Właściwe) | Źródło |
| Puszka Pandory | Drewniane lub gliniane pudełko, które można otworzyć. | Źródło wszelkich nieszczęść i kłopotów. | mitologiczne |
| Umywać ręce | Czyścić dłonie wodą i mydłem. | Zrzekać się odpowiedzialności za jakąś sprawę. | biblijne |
| Syzyfowa praca | Praca wykonana przez Syzyfa przy wpychaniu kamienia. | Ciężka, bezcelowa praca, która nie daje efektów. | mitologiczne |
Źródła frazeologizmów w języku polskim
| Źródło frazeologizmów | Opis i geneza | Przykłady frazeologizmów |
| 1. Biblia (biblizmy) | Najstarsze i najważniejsze źródło. Czerpią z historii Starego i Nowego Testamentu, przypowieści i nauki chrześcijańskiej. | Hiobowe wieści, judaszowe srebrniki, syn marnotrawny, sodoma i Gomora, rzucić perły przed wieprze. |
| 2. Mitologia (mitologizmy) | Mity greckie, rzymskie i nordyckie, które stworzyły uniwersalne archetypy i wzorce kulturowe. | Pięta Achillesa, syzyfowa praca, puszka Pandory, koń trojański, nić Ariadny, ikaryjski lot. |
| 3. Literatura | Dzieła literackie (polskie i światowe), które zyskały status kultowych, a pewne ich zwroty lub motywy weszły do potocznego języka. | Walczyć z wiatrakami (z Don Kichota), dantejskie sceny (z Boskiej Komedii), od deski do deski (o czytaniu książki), być albo nie być (z Szekspira). |
| 4. Historia i kultura | Wydarzenia historyczne, postacie historyczne, bitwy, obyczaje z przeszłości oraz łacińskie sentencje. | Przekroczyć Rubikon, kości zostały rzucone (słowa Juliusza Cezara), pójść do Canossy, Pyrrusowe zwycięstwo, benedyktyńska praca. |
| 5. Życie codzienne | Obserwacja codziennych sytuacji, pracy, rzemiosła, życia społecznego oraz specyfika różnych zawodów (np. marynarskich, rolniczych). | Zjeść z kimś beczkę soli, porywać się z motyką na słońce, piąte koło u wozu, mieć dwie lewe ręce, świecić oczami. |
| 6. Obyczaje i zwyczaje | Stare polskie tradycje, zwyczaje ludowe oraz zasady savoir-vivre’u, które zostały uogólnione. | Podać czarną polewkę (symbol odmowy), rzucić komuś rękawicę (wyzwanie), coś z przymrużeniem oka. |
| 7. Słownictwo potoczne i slang | Nowsze związki, często o nacechowaniu emocjonalnym, powstałe w wyniku ewolucji języka i w środowiskach nieformalnych. | Latać w chmurach, szukać dziury w całym, trzymać kciuki, puścić mimo uszu. |
8. Sztuka – frazeologizmy pochodzące ze świata sztuki
| Frazeologizm / wyrażenie | Pochodzenie (krótki kontekst) | Znaczenie i zastosowanie |
| Tycjanowski kolor / Tycjanowskie barwy | Od nazwiska włoskiego malarza renesansowego, Tycjana (Tiziano Vecellio), mistrza koloru. | Ciepła, intensywna, nasycona barwa, często odnosząca się do pięknej, złocistej czerwieni lub rudego koloru włosów. |
| Rembrandtowski styl / światłocień | Od holenderskiego malarza Rembrandta, mistrza chiaroscuro (światłocienia). | Kontrastowe, dramatyczne oświetlenie sceny – wydobycie postaci z mroku za pomocą snopu światła; głęboki cień. |
| Kwadratura koła | Problem matematyczny i geometryczny nierozwiązywalny w antyku (narysowanie kwadratu o powierzchni koła). | Zadanie niemożliwe do wykonania, problem nierozwiązywalny, karkołomne przedsięwzięcie. |
| Dantejskie sceny | Od Boskiej Komedii Dantego, zwłaszcza opisów Piekła, choć często przenoszone na wizualny chaos. | Sceny okropności, grozy, zamętu; tragiczne, przerażające, makabryczne wydarzenia. |
| Malować/kreślić słowem | Przeniesienie techniki malarskiej na sztukę pisania. | Tworzyć bardzo sugestywne, plastyczne opisy; operować językiem z dbałością o detale wizualne. |
| Pędzlem i piórem | Połączenie narzędzi malarza i pisarza/poety. | Działalność artystyczna w ogóle; zajmowanie się różnymi rodzajami sztuki (malarstwem i literaturą). |
| Złoty środek | Reguła kompozycyjna w sztukach wizualnych i architekturze, zapewniająca harmonię (tzw. boska proporcja). | Najlepsze rozwiązanie, droga unikania skrajności, umiarkowanie, rozsądny kompromis. |
| Postawić kropkę nad „i” | Wyrażenie pochodzące z kaligrafii i sztuki pisania. | Dokończyć coś, dopracować, nadać czemuś ostateczny kształt, wyjaśnić coś do końca. |
| Renesans czegoś | Od epoki Odrodzenia, oznaczającej powrót do ideałów antyku i rozkwit sztuk. | Odrodzenie, rozkwit, ponowny wzrost znaczenia jakiejś idei, mody, czy dziedziny (np. renesans tradycji). |
Frazeologizmy biblijne (biblizmy)
Frazeologizmy te czerpią z treści Starego i Nowego Testamentu.
| Frazeologizm | Pochodzenie (krótki kontekst) | Znaczenie i zastosowanie |
| Hiobowe wieści | Księga Hioba (cierpienie i utrata majątku Hioba). | Tragiczne, bardzo złe wiadomości, zwiastujące nieszczęście. |
| Kainowe znamię | Historia Kaina, który zabił swojego brata Abla. | Piętno, znak zbrodniarza, piętno hańby, które nie pozwala ukryć winy. |
| Judaszowe srebrniki | Judasz zdradził Jezusa za 30 srebrników. | Zapłata otrzymana za zdradę, niegodnie zarobione pieniądze. |
| Umywać ręce | Poncjusz Piłat umył ręce, cedując winę za skazanie Jezusa na tłum. | Zrzekać się odpowiedzialności, nie chcieć mieć z czymś do czynienia. |
| Salomonowy wyrok | Mądry wyrok króla Salomona (spór o dziecko). | Mądre, sprawiedliwe, trafne rozwiązanie skomplikowanej sprawy. |
| Alfa i Omega | Bóg w Apokalipsie Św. Jana: „Jam jest Alfa i Omega, początek i koniec”. | Ktoś wszechstronnie uzdolniony, mistrz, ale też istota, sedno jakiejś sprawy. |
| Wieża Babel | Budowa wieży mającej sięgnąć nieba; Bóg pomieszał języki. | Chaos, nieporządek, zamieszanie, niemożność porozumienia. |
| Manna z nieba | Cudowny pokarm, którym Bóg karmił Izraelitów na pustyni. | Niespodziewana pomoc, dar, ratunek w trudnej sytuacji. |
| Sodoma i Gomora | Miasta zniszczone przez Boga za ich grzech i rozpustę. | Miejsce wielkiego grzechu, rozpusty, ale też ogromny nieład, bałagan. |
| Kozioł ofiarny | Rytuał zrzucania win społeczności na kozła i wypędzania go. | Osoba niewinna, na którą zrzucono winę za błędy innych. |
| Ciemności egipskie | Jedna z plag zesłanych na Egipt (trzy dni całkowitej ciemności). | Gęsta, nieprzenikniona, całkowita ciemność lub duże zamieszanie/chaos. |
| Chodzić od Annasza do Kajfasza | Jezus, pojmany po zdradzie, był odsyłany od jednego arcykapłana do drugiego. | Być odsyłanym, błąkać się, bezskutecznie załatwiać sprawę. |
| Nie pozostawić kamienia na kamieniu | Zapowiedź totalnego zniszczenia Świątyni Jerozolimskiej. | Zniszczyć coś doszczętnie, nie zostawić śladu. |
| Wdowi grosz | Przypowieść o ubogiej wdowie, która ofiarowała ostatnie, co miała. | Ofiara okupiona wielkimi wyrzeczeniami, ostatnie pieniądze. |
| Zakazany owoc | Owoc z Drzewa Poznania Dobra i Zła, którego Adam i Ewa nie mogli jeść. | Coś bardzo kuszącego, ale zabronionego lub niedostępnego. |
| Być solą ziemi | Jezus powiedział do uczniów: „Wy jesteście solą ziemi”. | Osoba wartościowa, będąca wzorem moralnym, decydująca o losach innych. |
| Rzucać perły przed wieprze | Fragment Ewangelii, ostrzegający przed marnowaniem świętości. | Dawać coś cennego komuś, kto tego nie doceni, marnować wysiłek. |
| Syn marnotrawny | Przypowieść o synu, który roztrwonił majątek i wrócił skruszony. | Osoba, która zbłądziła, ale wróciła skruszona do bliskich. |
| Rzeź niewiniątek | Herod kazał zabić wszystkich chłopców w Betlejem w wieku do lat dwóch. | Masowe zabijanie osób niewinnych, tragedia niewinnych. |
| Trąba jerychońska | Dźwięk trąb, który spowodował zawalenie murów Jerycha. | Ogromny hałas, wrzask, krzyk. |
| Przenieść się na łono Abrahama | Oznacza dostąpienie zbawienia po śmierci. | Umrzeć, przenieść się do lepszego świata. |
| Ziemia, która opływa mlekiem i miodem | Opis Ziemi Obiecanej, do której Izraelici zmierzali. | Miejsce dobrobytu, szczęścia i bogactwa (raj na ziemi). |
| Mieć krzyż pański | Odwołanie do niesienia krzyża przez Chrystusa. | Męczyć się z kimś/czymś, cierpieć przez kogoś. |
| Niewierny Tomasz | Apostoł Tomasz nie uwierzył w zmartwychwstanie, dopóki nie dotknął ran Jezusa. | Człowiek sceptyczny, który uwierzy tylko, gdy sam zobaczy lub doświadczy. |
| Nie samym chlebem żyje człowiek | Słowa Jezusa, podkreślające wyższość wartości duchowych nad materialnymi. | Życie wymaga zaspokojenia potrzeb duchowych, a nie tylko materialnych. |
| Dźwigać swój krzyż | Nawiązanie do drogi krzyżowej Chrystusa. | Cierpieć, znosić trudy i przeciwności losu, ponosić konsekwencje. |
| Królestwo niebieskie | Idea szczęśliwego życia po śmierci; królestwo Boga. | Miejsce idealnej szczęśliwości, nieosiągalny ideał. |
| Zmienić się w słup soli | Żona Lota, która obejrzała się na niszczoną Sodomę, wbrew zakazowi Boga. | Zastygnąć z przerażenia lub zdumienia, znieruchomieć. |
| Trzydzieści srebrników | Liczba srebrników, za które Judasz zdradził Jezusa. | Niska, haniebna cena za zdradę. |
| Być miłosiernym Samarytaninem | Przypowieść o Samarytaninie, który bezinteresownie pomógł rannemu człowiekowi. | Osoba bezinteresownie pomagająca potrzebującym. |
| Listek figowy | Adam i Ewa, okrywający swoją nagość liśćmi figowymi po grzechu pierworodnym. | Pozorna, niewystarczająca przysłona, mająca ukryć wstyd. |
| Oko za oko, ząb za ząb | Zasada talionu (odwetu) ze Starego Testamentu. | Zasada bezwzględnego odwetu, odpłacania pięknym za nadobne. |
| Góra Synaj | Miejsce, gdzie Mojżesz otrzymał tablice z Dekalogiem. | Miejsce objawienia boskiego prawa, źródło fundamentalnych zasad. |
Frazeologizmy mitologiczne (mitologizmy)
Frazeologizmy te wywodzą się z mitologii greckiej i rzymskiej.
| Frazeologizm | Pochodzenie (krótki kontekst) | Znaczenie i zastosowanie |
| Pięta Achillesa | Matka Achillesa, Tetyda, zanurzyła go w Styksie, trzymając za piętę – jedyny słaby punkt. | Słaba strona, czuły punkt, jedyna wrażliwa cecha/miejsce. |
| Syzyfowa praca | Król Syzyf skazany na wieczne wtaczanie głazu na górę, który ciągle spadał. | Ciężka, bezcelowa praca, nieprzynosząca efektów, męka. |
| Puszka Pandory | Pierwsza kobieta, Pandora, otworzyła zakazany dzban/puszkę, uwalniając nieszczęścia. | Źródło wszelkich nieszczęść, niekończących się kłopotów. |
| Koń trojański | Podstęp Greków, którzy ukryli się w drewnianym koniu, by dostać się do Troi. | Ukryte niebezpieczeństwo, zdradliwy dar, podstęp. |
| Ikarowy lot | Ikar, syn Dedala, poleciał za wysoko i spadł po roztopieniu wosku skrzydeł. | Śmiałe, ale nieprzemyślane przedsięwzięcie, kończące się katastrofą. |
| Nić Ariadny | Ariadna dała Tezeuszowi nić, aby mógł wydostać się z Labiryntu po zabiciu Minotaura. | Sposób na wyjście z trudnej sytuacji, wskazówka, klucz do rozwiązania problemu. |
| Stajnia Augiasza | Piąta praca Heraklesa: oczyszczenie stajni, która nie była sprzątana przez lata. | Ogromny bałagan, zaniedbana sprawa, wymagająca gruntownego uporządkowania. |
| Męki Tantala | Tantal w Tartarze stał po szyję w wodzie pod drzewem owocowym, ale nie mógł zaspokoić pragnienia/głodu. | Straszne, niekończące się cierpienie (gdy cel jest blisko, lecz nieosiągalny). |
| Róg obfitości | Ułamany róg kozy Amaltei, z którego wylewały się wszelkie dary. | Niewyczerpane źródło dóbr, dostatek, bogactwo. |
| Olimpijski spokój | Spokój i opanowanie bogów z Olimpu. | Wielki, niczym niezamącony spokój, opanowanie. |
| Drakońskie prawa | Nazwa pochodzi od Drakona, ateńskiego prawodawcy, znanego z okrutnych przepisów. | Prawa wyjątkowo surowe, bezwzględne, rygorystyczne. |
| Między Scyllą i Charybdą | Bohaterowie musieli przepływać cieśninę między dwoma potworami, które pożerały żeglarzy. | Znaleźć się w sytuacji bez wyjścia, między dwoma zagrożeniami. |
| Paniczny strach | Od Pana, bożka pasterzy, którego nagły krzyk wywoływał popłoch w stadach. | Nagły, niepohamowany strach, paraliżujący lęk. |
| W objęciach Morfeusza | Morfeusz był bogiem snu i marzeń sennych. | Głęboko spać, zapaść w sen. |
| Koło fortuny | Koło symbolizujące zmienność losu, którym kręci bogini Fortuna. | Zmienność losu, zrządzenie losu, raz dobrze, raz źle. |
| Jabłko niezgody | Jabłko z napisem „Dla najpiękniejszej” rzucone przez Eris (boginię niezgody) na wesele. | Przyczyna konfliktu, powód waśni, sporu. |
| Prometejski bunt | Prometeusz wykradł bogom ogień dla ludzi, za co cierpiał. | Bunt w słusznej sprawie, poświęcenie jednostki dla dobra ogółu. |
| Wierna jak Penelopa | Penelopa, żona Odyseusza, latami wiernie czekała na jego powrót. | Wierność i cierpliwość, wytrwałość w oczekiwaniu. |
| Woda z Lete | Lete była rzeką w Hadesie; napicie się z niej dawało zapomnienie. | Zapomnienie, ulga w cierpieniu, ucieczka od przeszłości. |
| Argusowe oko | Argus, olbrzym ze stu oczami, był nadzwyczaj czujny. | Czujne, podejrzliwe, przenikliwe oko, baczna obserwacja. |
| Złote Runo | Fartuch Barana, cenny skarb, po który Jazon wyprawił Argonautów. | Coś niezwykle cennego, bezcenny, legendarny skarb, trudny do zdobycia. |
| Kompleks Edypa | Edyp, nieświadomie zabił ojca i poślubił matkę. | W psychologii: Nieświadomy pociąg seksualny syna do matki, połączony z niechęcią do ojca. |
| Strzała Amora (Erosa) | Amor (Eros) strzelał z łuku, wywołując nagłą miłość. | Nagłe, niespodziewane zakochanie się, miłość od pierwszego wejrzenia. |
| Pod egidą | Egida była tarczą Zeusa i Ateny; chroniła noszącego. | Pod opieką, pod patronatem, pod czyimś przewodnictwem. |
| Tytaniczna praca | Nawiązanie do Tytanów – gigantycznych bogów. | Praca bardzo ciężka, ogromna, wymagająca nadludzkiego wysiłku. |
| Sąd Parysa | Sąd Parysa nad trzema boginiami, który doprowadził do wojny trojańskiej. | Trudna decyzja do podjęcia, zwłaszcza gdy wszystkie opcje są ryzykowne. |
| Ogród Hesperyd | Ogród, w którym rosły złote jabłka; cel jednej z prac Heraklesa. | Miejsce trudno dostępne, symbol bogactwa i nieosiągalnego szczęścia. |
| Czapka niewidka | Czapka, którą nosił Hades i która pozwalała mu pozostać niewidzialnym. | Coś, co pozwala na ukrycie się, bycie niezauważonym. |
| Wyrocznia delficka | Wyrocznia w Delfach, gdzie kapłanka Pytia przekazywała przepowiednie Apollina. | Ostateczny, niepodważalny autorytet w jakiejś sprawie; enigmatyczna przepowiednia. |
fAInelekcje 