Dwie wizje początku: Jak powstał świat?
Opowieści o stworzeniu świata, czyli kosmogonie, pokazują fundamentalne różnice w światopoglądzie leżącym u podstaw Biblii i mitologii. Warto zauważyć, że grecka opowieść o początkach, w odróżnieniu od biblijnej, jest w dużej mierze teogonią – historią narodzin bogów, a świat kształtuje się niejako przy okazji ich walk i sporów.
Zob.: kosmogonia
teoria lub system wierzeń dotyczący pochodzenia i powstania świata, wszechświata, a także ciał niebieskich. Obejmuje ona zarówno mity, jak i naukowe wyjaśnienia tego procesu. W kontekście religijnym, kosmogonia to mit o stworzeniu świata właściwy danej wierze, jak na przykład kosmogonia biblijna w Księdze Rodzaju.
Kosmogonia biblijna (Księga Rodzaju – Stary Testament)
| Aspekt kosmogonii | Opis i charakterystyka |
| Początek | Kreacjonizm (łac. creatio – stworzenie). Na początku jest tylko Bóg (istota transcendentalna, poza światem) |
| Stwórca | Jeden Bóg (Jahwe) – Wszechmocny, Wszechwiedzący, działający z woli i słowa (Fiat lux – nie ma walki, jest akt twórczy). |
| Proces tworzenia | Akt jednorazowy i linearny (ma początek i koniec). Świat stworzony jest w pełni doskonały i dobry (Bóg widział, że było to dobre). |
| Czas tworzenia | Świat stworzony w sześć dni, z wyraźnym porządkiem (najpierw niebo, ziemia, rośliny, ciała niebieskie, zwierzęta, na końcu człowiek). Dzień siódmy to odpoczynek. |
| Status człowieka | Człowiek (Adam i Ewa) stworzony na obraz i podobieństwo Boga (imago Dei) – ma duszę, rozum i wolną wolę. Otrzymuje dominację nad Ziemią. |
| Relacja Stwórca – Stworzenie | Bóg jest oddzielony od świata, ale opiekuje się nim i utrzymuje z nim relację (Przymierze). |
| Cel tworzenia | Ustanowienie doskonałego porządku, który ma służyć chwale Boga. |
Kosmogonia mitologiczna (mity greckie – np. Hezjod, Teogonia)
| Aspekt kosmogonii | Opis i charakterystyka |
| Początek | Chaos (przestwór, ziewająca pustka) jest pierwotną, bezkresną materią. W nim rodzą się pierwotne bóstwa (Gaia – Ziemia, Uranos – Niebo). |
| Stwórca | Nie ma jednego stwórcy. Świat rodzi się z samorództwa (autokreacja) i walki sił natury. W kolejnych etapach bogowie (Uranos, Kronos, Zeus) przejmują władzę przez obalenie poprzedników. |
| Proces tworzenia | Proces jest cykliczny, konfliktowy i dynamiczny (walka tytanów, gigantów). Świat powstaje etapami przez kolejne akty rozmnażania się i podziału bóstw. |
| Czas tworzenia | Czas jest cykliczny i ciągły. Nie ma jednego, zamkniętego aktu stworzenia, ale ewolucja bóstw i materii. |
| Status człowieka | Człowiek stworzony jest przez bogów (np. Prometeusza z gliny i łez). Jest słaby, śmiertelny i często zależny od kaprysów Olimpu. |
| Relacja Stwórca – Stworzenie | Bogowie są częścią świata, często ulegają ludzkim emocjom i wchodzą z ludźmi w bezpośrednie interakcje Antropomorfizm – bogowie wyglądają jak ludzie, odczuwają jak ludzie. |
| Cel tworzenia | Ustanowienie porządku, który zapewnia panowanie obecnej generacji bogów olimpijskich i trwałość świata. |
Porównanie kosmogonii
| Kosmogonia biblijna (Księga Rodzaju) | Kosmogonia mitologiczna (wg Hezjoda i Owidiusza) |
| Początek: Na początku był jeden, wieczny Bóg. Świat został stworzony z niczego (creatio ex nihilo). | Początek: Na początku był Chaos – bezkształtna, nieuporządkowana otchłań, z której wyłoniły się pierwsze bóstwa (Gaja – Ziemia i Uranos – Niebo). |
| Źródło: Wola i Słowo Boże (z niczego). | Źródło: Chaos i walka (z pierwotnej materii). |
| Jakość: Doskonałe i dobre. | Jakość: Niedoskonałe, naznaczone konfliktem i cierpieniem. |
| Stwórca: Jest tylko jeden Stwórca – Bóg, który istnieje poza stworzonym światem i jest od niego całkowicie niezależny. Monoteizm: jeden, wieczny, wszechmocny Bóg, stwórca niezależny od świata. | Stwórca: Istnieje wielu bogów, którzy sami wyłaniają się z Chaosu i są częścią świata. Kojarzy się ich z siłami natury (ogień, woda, wiatr). Politeizm: wielu bogów, którzy rodzą się, walczą o władzę i są częścią świata, często uosabiając siły natury. Posiadają ludzkie cechy i wady (antropomorfizm). |
| Proces tworzenia: Akt stworzenia jest uporządkowany, logiczny i celowy, podzielony na sześć dni. Bóg po każdym etapie ocenia swoje dzieło jako „dobre”, nadając mu wymiar etyczny. | Proces tworzenia: Świat powstaje w wyniku walki między kolejnymi pokoleniami bogów (np. Kronosa z Uranosem, Zeusa z Kronosem). Nie ma jednego, spójnego planu. |
| Cel stworzenia człowieka: Człowiek jest „koroną stworzenia”, stworzony na obraz i podobieństwo Boga. Świat został dla niego przygotowany, a jego zadaniem jest czynić sobie ziemię poddaną. | Cel stworzenia człowieka: Pojawienie się człowieka jest niemal przypadkowe, a jego los od samego początku jest nieszczęśliwy. Jest istotą słabą, zależną od kaprysów bogów. |
| Wpływ na literaturę: Wzór ładu moralnego i etycznego (np. Kochanowski, Mickiewicz), źródło poczucia winy i nadziei na zbawienie. | Wpływ na literaturę: Wzór dramatu, konfliktu i ludzkich namiętności przeniesionych na bogów (np. Szekspir, Słowacki), źródło postaw (prometeizm, ikaryzm). |
Niewyczerpane źródło inspiracji
Jak widać, zarówno Biblia, jak i mitologia to znacznie więcej niż tylko zbiory starych opowieści. Są one ponadczasowym i niezastąpionym rezerwuarem motywów, symboli i archetypów, z którego literatura czerpie od wieków i bez wątpienia będzie czerpać nadal. To właśnie w tych tekstach tkwią korzenie naszej kultury, a ich znajomość pozwala nie tylko lepiej rozumieć dzieła literackie, ale także nas samych. Jak trafnie ujął to Cyprian Kamil Norwid, jeden z największych polskich poetów:
(…) do dziś jeszcze mądrość nasza cała, Składa się z greckiej, rzymskiej i tej, co w Kościele (…)
fAInelekcje 