Kontekst teologiczny: O co tak naprawdę chodzi w tej modlitwie?
„Bogurodzica” jako modlitwa zbiorowa
„Bogurodzica” to przede wszystkim modlitwa zbiorowa. Nie jest to osobista prośba jednej osoby, ale wołanie całej wspólnoty ludzi, którzy w tekście występują jako „my”. W średniowieczu panowało głębokie przekonanie, że grzeszny człowiek nie jest godzien i nie śmie kierować swoich próśb bezpośrednio do wszechmocnego Boga. Dlatego szukano potężnych i świętych pośredników, którzy mogliby wstawić się za ludźmi i przedstawić ich prośby przed boskim tronem.
Motyw Deesis – prośba przez pośredników
Sposób, w jaki ludzie zwracają się o pomoc w „Bogurodzicy”, odzwierciedla bardzo popularny w sztuce i teologii średniowiecza motyw deesis (z greckiego: prośba, błaganie). Jest to kompozycja przedstawiająca trzy święte postacie: w centrum znajduje się Chrystus jako Sędzia i Władca, a po jego bokach stoją Matka Boska i Jan Chrzciciel.
Można ich porównać do najważniejszych rzeczników lub orędowników, którzy wstawiają się za ludźmi u najwyższej władzy. Każda z tych postaci ma w pieśni ściśle określoną rolę:
• Chrystus (Bożyc): Jest centralną postacią, majestatycznym Władcą („Gospodzinem”), Sędzią i Odkupicielem, do którego ostatecznie skierowane są wszystkie modlitwy. To od niego zależy los człowieka – zarówno na ziemi, jak i po śmierci.
• Maryja (Bogurodzica): Jako Matka Boga („Bogurodzica”), dziewica („dziewica”), wybrana przez Boga („zwolena”), jest najważniejszą i najskuteczniejszą pośredniczką. Wierni zwracają się do niej z ufnością, wierząc, że dzięki swojej wyjątkowej relacji z Synem ma możliwość wpływania na jego przychylność wobec ludzi.
• Jan Chrzciciel (Krzciciel): Jest drugim, po Maryi, potężnym wstawiennikiem. To za jego pośrednictwem zbiorowość ludzka w drugiej zwrotce zwraca się do Chrystusa, licząc na jego wsparcie w przedstawieniu próśb.
Główne prośby: O co modlili się ludzie?
Modlitwa zawarta w pieśni wyraża dwa fundamentalne ludzkie pragnienia, które można streścić w następujących prośbach:
• O dobre życie na ziemi: Prośba o „zbożny pobyt” to błaganie o dostatnie, szczęśliwe i pobożne życie doczesne. Ludzie prosili o pomyślność i łaskę Bożą na co dzień.
• O zbawienie po śmierci: Prośba o „rajski przebyt” to wyraz najgłębszej troski o los duszy. Oznacza pragnienie życia wiecznego w raju po zakończeniu ziemskiej wędrówki.
Te głębokie wierzenia teologiczne nie tylko dyktowały treść modlitw, ale także kształtowały całe wyobrażenie o strukturze wszechświata, w którym przyszło żyć średniowiecznemu człowiekowi.
Jak wyglądał średniowieczny świat?
Świat jako hierarchiczna budowla. Dla ludzi średniowiecza wszechświat był uporządkowany, logiczny i miał ścisłą, pionową strukturę, którą można porównać do wielkiej, trzypoziomowej budowli. Kluczowym pojęciem jest tu hierarchia – przekonanie, że każdy byt, od Boga na szczycie po Lucyfera na samym dole, ma swoje stałe i niezmienne miejsce w porządku stworzenia. Świat przedstawiony w „Bogurodzicy” doskonale odzwierciedla ten model.
Strukturę tę można przedstawić następująco:
POZIOM 1: NIEBO (sfera boska)
◦ Bóg w Trójcy
◦ Bożyc (Syn Boży)
◦ Maria
◦ Jan Chrzciciel
◦ Aniołowie
◦ Zbawieni
POZIOM 2: ZIEMIA (sfera ludzka, doczesna)
◦ Społeczność modlących się chrześcijan (grzeszników proszących o łaskę)
POZIOM 3: PIEKŁO (sfera potępienia)
◦ Potępieni
◦ Lucyfer
Czas jako droga do zbawienia (lub potępienia). Oprócz pionowej struktury przestrzeni istniał też wymiar poziomy – czas. Był on postrzegany jako linearna podróż, którą odbywała cała ludzkość, a wraz z nią każdy pojedynczy człowiek. Ta podróż rozpoczynała się z narodzinami i biegła przez życie na ziemi, a jej celem było osiągnięcie jednego z dwóch ostatecznych „przystanków” po śmierci: nieba lub piekła. Modlitwa taka jak „Bogurodzica”, będąca prośbą o łaskę i wstawiennictwo świętych, była kluczowym elementem tej wędrówki – swoistym drogowskazem i narzędziem mającym zapewnić szczęśliwe dotarcie do celu, czyli zbawienia.
Ten misternie skonstruowany, hierarchiczny świat i głębokie wierzenia musiały znaleźć swój wyraz w formie artystycznej, co prowadzi nas do niezwykłej natury obrazu poetyckiego w „Bogurodzicy”.
Jak zobaczyć to, co niewidzialne?
Kiedy myślimy o „obrazie poetyckim”, zwykle wyobrażamy sobie plastyczne, szczegółowe opisy, które działają na zmysły i malują w naszej głowie konkretne sceny. „Bogurodzica” jest pod tym względem wyjątkowa. Utwór ten cechuje „znikome obrazowanie poetyckie”. Jego siła nie leży w barwnych opisach, ale w czymś znacznie głębszym i bardziej subtelnym.
Trzy składniki poetyckiego obrazu „Bogurodzicy”
Obraz poetycki w tej pieśni jest „całkowicie psychiczny” – to znaczy, że nie jest podany wprost, lecz powstaje w umyśle, wyobraźni i emocjach odbiorcy. Składają się na niego trzy kluczowe elementy:
1. Głębia teologiczna W zaledwie kilkudziesięciu słowach anonimowy autor zawarł fundamentalne prawdy wiary chrześcijańskiej – o wcieleniu, roli Maryi, pośrednictwie świętych i perspektywie wieczności. To sprawia, że każde słowo jest niezwykle gęste od znaczeń i odsyła do całego systemu wierzeń.
2. Siła emocjonalna Pieśń jest nośnikiem najgłębszych ludzkich uczuć i pragnień. Wyraża egzystencjalną prośbę o szczęście w życiu doczesnym oraz pełną nadziei i lęku modlitwę o uniknięcie wiecznego potępienia. To właśnie ta emocjonalna intensywność tworzy potężny ładunek utworu.
3. Rola wyobraźni odbiorcy Średniowieczny słuchacz nie potrzebował szczegółowych opisów. Znając doskonale teologię, a także sztukę sakralną (np. ikony z motywem deesis), sam „dopowiadał” sobie resztę obrazu. Pieśń działała jak „wywoływacz” obrazu mentalnego, a nie gotowa fotografia. Słowa były impulsem, który uruchamiał w umyśle słuchacza cały znany mu świat symboli i wyobrażeń religijnych. Słysząc o Maryi i Chrystusie, natychmiast umieszczał ich na szczycie wertykalnej budowli świata, o której uczyliśmy się wcześniej, z sobą na poziomie ziemskim, wznoszącym modlitwę ku górze.
Artyzm „Bogurodzicy” polega zatem na mistrzowskiej kondensacji treści, która nie tyle opisuje świat, co pobudza wiarę i wyobraźnię odbiorcy do samodzielnego jego zbudowania.
fAInelekcje 