Archaizmy Bogurodzicy
Kontekst archaizmów jest kluczowy dla analizy „Bogurodzicy”, ponieważ stanowią one główny dowód na to, że jest to najstarszy zabytek języka polskiego. Utwór zawiera wiele niezrozumiałych dzisiaj form wyrazowych i gramatycznych, które zaginęły lub uległy zmianom. Analiza Bogurodzicy wymaga ich szczegółowego wyjaśnienia, aby móc dotrzeć do sensu artystycznego tekstu.
Nawet na początku XV wieku badacze, tacy jak Ostrowska i Birkenmajer, dowodzili, że niektóre słowa były dla ludzi niezrozumiałe i prawdopodobnie uważano je za „starożytne”. Z tego powodu dbano o oryginalność i niezmienność treści pieśni.
Wyróżnia się następujące rodzaje archaizmów w „Bogurodzicy”:
Archaizmy leksykalne (wyrazowe) – są to słowa, które wyszły z powszechnego użycia. Przykłady archaizmów leksykalnych wraz z ich objaśnieniami to:
| Archaizm | Współczesne znaczenie |
| Bogurodzica | Matka Boża. Jest to zrost powstały ze zespolenia wyrażenia Bogu rodzica, czyli ‚rodzicielka (matka) Boga’. |
| bożyc | Syn Boga. Jest to staropolska forma utworzona analogicznie jak księżyc (kiedyś oznaczający syna księcia). |
| Gospodzin | Pan. Rzeczownik ten łączy się ze współczesnymi wyrazami gospodarz czy gospodyni. |
| zyszczy | Pozyskaj. Jest to czasownik w trybie rozkazującym. |
| spuści | Uczyń przychylnym, przychyl, lub ześlij. Również rozkaźnik. |
| zbożny | Dostani, pobożny, lub szczęśliwy. Odnosi się do pobytu (zbożny pobyt). |
| zwolena | Wybrana lub mająca cześć. |
| rodzica | Matka. |
| przebyt | Bytowanie, przebywanie, lub istnienie. Odnosi się do pobytu w raju (rajski przebyt). |
| jąż | Którą. |
| jegoż | Czego, o co. W tekście występuje w wyrażeniu jegoż prosimy. |
| dziela | Dla. Występuje w wyrażeniu Twego dziela Krzciciela. |
| raczy | Racz. Archaiczna forma rozkaźnika. |
Archaizmy fleksyjne (gramatyczne) – są to słowa występujące w dawnej formie gramatycznej, nieobecnej już w dzisiejszej polszczyźnie:
• Wołacz w formie mianownika: Słowa Bogurodzica, dziewica, Maryja zostały użyte w formie mianownika, mimo że pełnią funkcję wołacza. Współcześnie używa się form: Bogurodzico, dziewico, Maryjo.
• Dawne formy rozkaźnika: Czasowniki zyszczy i spuści (oraz raczy) reprezentują starsze formy rozkaźnika zakończone na -y, -i. W tekście występują również nowsze formy rozkaźnika zakończone na spółgłoskę, takie jak usłysz, słysz, napełń.
Archaizmy składniowe – dotyczą one dawnego ukształtowania składniowego, np. szyku:
• Bogiem sławiena – to stara składnia, którą dzisiaj wyrażono by jako Sławiona przez Boga lub Sławiona ze względu na Boga. Tłumaczy się to bliskością kultury cerkiewno-słowiańskiej i greckiej; jest to dokładny odpowiednik słowa greckiego o tym samym znaczeniu.
• Twego dziela Krzciciela – to przykład staropolskiego szyku, gdzie słowo dziela (‚dla’) występowało po wyrazie rządzonym.
Archaizmy fonetyczne (brzmieniowe) – są to dawne formy brzmieniowe słów:
• sławiena – widać w nim brak zajścia przegłosu lechickiego (wymiany e w o), który miał miejsce między IX a XI wiekiem. Możliwe, że jest to wpływ języka czeskiego.
• Krzciciela – jest to dzisiejsze Chrzciciela, co dowodzi, że w tamtym czasie litera k jeszcze nie przeszła w ch.
Archaizmy słowotwórcze – są to słowa utworzone od innego wyrazu zgodnie z dawnymi zasadami słowotwórczymi:
• Bogurodzica – Matka Boga.
• bożyc – Syn Boży. Forma ta, oznaczająca ‘Boży syn’ lub ‘syn Boga’, jest utworzona analogicznie jak księżyc. Wyraz bożyc nie występuje w żadnym innym polskim zabytku średniowiecznym.
Wszystkie te cechy potwierdzają, że analiza „Bogurodzicy” jako zabytku języka polskiego jest kluczowym elementem w zrozumieniu tekstu.
fAInelekcje 