Źródła frazeologizmów w języku polskim
| Źródło frazeologizmów | Opis i geneza | Przykłady frazeologizmów |
| 1. Biblia (biblizmy) | Najstarsze i najważniejsze źródło. Czerpią z historii Starego i Nowego Testamentu, przypowieści i nauki chrześcijańskiej. | Hiobowe wieści, judaszowe srebrniki, syn marnotrawny, sodoma i Gomora, rzucić perły przed wieprze. |
| 2. Mitologia (mitologizmy) | Mity greckie, rzymskie i nordyckie, które stworzyły uniwersalne archetypy i wzorce kulturowe. | Pięta Achillesa, syzyfowa praca, puszka Pandory, koń trojański, nić Ariadny, ikaryjski lot. |
| 3. Literatura | Dzieła literackie (polskie i światowe), które zyskały status kultowych, a pewne ich zwroty lub motywy weszły do potocznego języka. | Walczyć z wiatrakami (z Don Kichota), dantejskie sceny (z Boskiej Komedii), od deski do deski (o czytaniu książki), być albo nie być (z Szekspira). |
| 4. Historia i kultura | Wydarzenia historyczne, postacie historyczne, bitwy, obyczaje z przeszłości oraz łacińskie sentencje. | Przekroczyć Rubikon, kości zostały rzucone (słowa Juliusza Cezara), pójść do Canossy, Pyrrusowe zwycięstwo, benedyktyńska praca. |
| 5. Życie codzienne | Obserwacja codziennych sytuacji, pracy, rzemiosła, życia społecznego oraz specyfika różnych zawodów (np. marynarskich, rolniczych). | Zjeść z kimś beczkę soli, porywać się z motyką na słońce, piąte koło u wozu, mieć dwie lewe ręce, świecić oczami. |
| 6. Obyczaje i zwyczaje | Stare polskie tradycje, zwyczaje ludowe oraz zasady savoir-vivre’u, które zostały uogólnione. | Podać czarną polewkę (symbol odmowy), rzucić komuś rękawicę (wyzwanie), coś z przymrużeniem oka. |
| 7. Słownictwo potoczne i slang | Nowsze związki, często o nacechowaniu emocjonalnym, powstałe w wyniku ewolucji języka i w środowiskach nieformalnych. | Latać w chmurach, szukać dziury w całym, trzymać kciuki, puścić mimo uszu. |
8. Sztuka – frazeologizmy pochodzące ze świata sztuki
| Frazeologizm / wyrażenie | Pochodzenie (krótki kontekst) | Znaczenie i zastosowanie |
| Tycjanowski kolor / Tycjanowskie barwy | Od nazwiska włoskiego malarza renesansowego, Tycjana (Tiziano Vecellio), mistrza koloru. | Ciepła, intensywna, nasycona barwa, często odnosząca się do pięknej, złocistej czerwieni lub rudego koloru włosów. |
| Rembrandtowski styl / światłocień | Od holenderskiego malarza Rembrandta, mistrza chiaroscuro (światłocienia). | Kontrastowe, dramatyczne oświetlenie sceny – wydobycie postaci z mroku za pomocą snopu światła; głęboki cień. |
| Kwadratura koła | Problem matematyczny i geometryczny nierozwiązywalny w antyku (narysowanie kwadratu o powierzchni koła). | Zadanie niemożliwe do wykonania, problem nierozwiązywalny, karkołomne przedsięwzięcie. |
| Dantejskie sceny | Od Boskiej Komedii Dantego, zwłaszcza opisów Piekła, choć często przenoszone na wizualny chaos. | Sceny okropności, grozy, zamętu; tragiczne, przerażające, makabryczne wydarzenia. |
| Malować/kreślić słowem | Przeniesienie techniki malarskiej na sztukę pisania. | Tworzyć bardzo sugestywne, plastyczne opisy; operować językiem z dbałością o detale wizualne. |
| Pędzlem i piórem | Połączenie narzędzi malarza i pisarza/poety. | Działalność artystyczna w ogóle; zajmowanie się różnymi rodzajami sztuki (malarstwem i literaturą). |
| Złoty środek | Reguła kompozycyjna w sztukach wizualnych i architekturze, zapewniająca harmonię (tzw. boska proporcja). | Najlepsze rozwiązanie, droga unikania skrajności, umiarkowanie, rozsądny kompromis. |
| Postawić kropkę nad „i” | Wyrażenie pochodzące z kaligrafii i sztuki pisania. | Dokończyć coś, dopracować, nadać czemuś ostateczny kształt, wyjaśnić coś do końca. |
| Renesans czegoś | Od epoki Odrodzenia, oznaczającej powrót do ideałów antyku i rozkwit sztuk. | Odrodzenie, rozkwit, ponowny wzrost znaczenia jakiejś idei, mody, czy dziedziny (np. renesans tradycji). |
