Bohaterowie w cieniu wojny: Achilles, Hektor i Priam
Iliada Homera to epos, którego sercem, jak zapowiada sam autor w inwokacji, jest gniew (menis) Achillesa. Ta transcendentna, niemal boska w swej sile emocja stanowi oś, wokół której obracają się losy największych wojowników i królów. W centrum tragicznych wydarzeń dziesiątego roku wojny trojańskiej stoją trzy monumentalne postaci: Achilles, Hektor i Priam. Ucieleśniają oni różne paradygmaty ludzkiego losu w obliczu konfliktu – Achilles to niezrównany wojownik targany niszczycielskimi namiętnościami, Hektor to szlachetny obrońca ojczyzny i rodziny, a Priam to cierpiący władca i ojciec. Analiza ich motywacji i wzajemnych relacji, osadzona w homeryckim światopoglądzie, pozwala zrozumieć uniwersalne przesłanie utworu o naturze gniewu, honoru i nieuniknionego cierpienia.
Storybook na motywach Iliady
——————————————————————————–
Achilles: między boskością a furią
Achilles jest najpotężniejszym i najdzielniejszym greckim wojownikiem, którego sama obecność na polu bitwy budzi przerażenie. Homer konsekwentnie podkreśla jego wyjątkowy status, używając stałych epitetów, takich jak „szybkonogi Achilles” czy „do bogów podobny Achilles”. Jego częściowo boskie pochodzenie – jest synem bogini Tetydy – czyni go postacią niemal nadludzką, co w pełni objawia się w jego potwornej mocy i chwale, gdy wraca do walki. Staje się wówczas nie tyle człowiekiem, co ucieleśnieniem boga wojny, siłą wzniosłą i przerażającą, której nie jest w stanie oprzeć się żaden śmiertelnik.
Działania Achillesa napędzane są przez gniew określany słowem menis – terminem rezerwowanym dla wściekłości bogów, co odróżnia go od zwykłego ludzkiego gniewu (orge). Ten transcendentny gniew wybucha dwukrotnie, definiując jego postawę w kluczowych momentach eposu.
• Pierwszy gniew: Jego źródłem jest publiczna zniewaga ze strony wodza Achajów, Agamemnona, który odbiera mu brankę Bryzejdę. W homeryckim kodeksie heroicznym jest to bezpośredni atak na jego cześć (timê) – publiczne, społeczne uznanie jego doskonałości – oraz na samą doskonałość (arete). Kiedy przywódca może arbitralnie pozbawić największego bohatera jego timê, cały system wartości, na którym opiera się wspólnota wojowników, traci sens. Wycofanie się Achillesa z walki nie jest więc aktem pychy, lecz radykalnym protestem przeciwko załamaniu się heroicznego porządku.
• Drugi gniew: Śmierć jego najbliższego przyjaciela, Patroklosa, z ręki Hektora, przekształca jego gniew w nieludzką i bezwzględną żądzę zemsty. Ta nowa motywacja staje się wartością absolutną, dla której gotów jest poświęcić nie tylko powrót do domu, ale i własne życie.
Jego rozpacz ukazuje radykalne przewartościowanie: przyjaźń i wierność zmarłemu towarzyszowi stają się ważniejsze niż osobista uraza, co wyraża w przejmujących słowach:
Bodajbym zginął natychmiast, skoro nie mogłem ocalić Jego – Patrokla. Daleko od swej ziemi ojczystej Poległ – i pewno mnie wzywał, wierząc, że wydrę go śmierci.
Postać Achillesa jest niezwykle złożona psychologicznie. Jego furia prowadzi do aktów skrajnego okrucieństwa, jak bezczeszczenie zwłok Hektora. Jednak ten sam wojownik okazuje się zdolny do głębokiej empatii. W scenie spotkania z Priamem błagania starca budzą w nim wspomnienie własnego ojca, co pozwala mu dostrzec w śmiertelnym wrogu drugiego człowieka i poczuć wspólnotę cierpienia. To jedynie tymczasowe rozpoznanie wspólnego losu w ramach brutalnego kodeksu heroicznego. Mimo tego aktu współczucia, jego groźna i nieprzewidywalna natura pozostaje niezmieniona, co pokazuje, że Achilles nie odebrał żadnej lekcji. Pozostaje on niebezpiecznym wojownikiem, którego bezwzględna siła znajdzie swoje lustrzane odbicie w szlachetnym, lecz skazanym na klęskę heroizmie Hektora.
——————————————————————————–
Hektor: Obrońca skazany na klęskę
W przeciwieństwie do Achillesa, którego heroizm jest zakorzeniony w indywidualnej pogoni za czcią, postać Hektora ucieleśnia heroizm wspólnotowy, w którym obowiązek wobec polis i rodziny jest motywacją nadrzędną. Walczy w imię wartości, które chronią wspólnotę, stając się jej największym obrońcą. Jego motywacje nie są jednak wyłącznie altruistyczne; podobnie jak inni herosi, jest silnie przywiązany do własnej sławy i pragnie uniknąć wstydu. To właśnie ta dbałość o reputację, obok miłości do ojczyzny, skłania go do stawienia czoła Achillesowi. Homer nie przedstawia go jako postaci posągowej. Ukazuje jego strach – uczucie, które go humanizuje i tworzy wyraźny kontrast z półboskim, przepełnionym furią Achillesem. Ostateczna decyzja Hektora, by walczyć, staje się przez to głębszym aktem śmiertelnej odwagi w obliczu nieuniknionej klęski.
Pojedynek Hektora z Achillesem jest jednym z najdramatyczniejszych momentów Iliady. Jego przebieg ilustruje rolę przeznaczenia w homeryckim świecie.
• Przed walką Hektor próbuje zawrzeć honorowy układ o uszanowaniu ciała pokonanego. Zaślepiony gniewem Achilles z pogardą odrzuca tę propozycję.
• Interwencja bogów nie jest przypadkowa – jest realizacją z góry ustalonego losu. Los Hektora został już zważony na boskiej szali Zeusa. Podstęp Ateny, która pod postacią brata Deifobosa oszukuje Hektora, jest jedynie narzędziem, które doprowadza do wypełnienia się jego przeznaczenia (Mojry).
• Gdy Hektor orientuje się, że został oszukany przez bogów („mnie oszukała Atena”), rozumie, że nadszedł jego czas. W tej chwili decyduje się zginąć z honorem:
Jednak nie padnę bez walki, w śmierć nie odejdę bez sławy, dzieła wielkiego dokonam, zostanę w pamięci potomnych.
Jego odwaga okazuje się bezradna wobec woli bogów, co podkreśla fatalizm wpisany w dzieje bohaterów eposu.
Hektor jest bohaterem tragicznym, który mimo świadomości przeznaczenia staje do walki, stając się nieśmiertelnym symbolem patriotyzmu i poświęcenia. Jego postawa ucieleśnia niezłomność w obronie najwyższych wartości, a tragiczna śmierć stała się katalizatorem dla aktu największej ojcowskiej miłości, którego dokonał jego ojciec, król Priam.
——————————————————————————–
Priam: Cierpienie ojca, godność króla
Priam, sędziwy król Troi, jest postacią, w której królewska duma ustępuje miejsca bezgranicznej rozpaczy ojca. Po śmierci ukochanego syna Hektora i zbezczeszczeniu jego zwłok porzuca monarszy majestat. Kierowany miłością, podejmuje się niezwykle ryzykownej wyprawy do obozu wroga, aby błagać Achillesa o zwrot ciała syna. Jego czyn jest aktem najwyższej odwagi, zrodzonej z cierpienia.
Spotkanie Priama z Achillesem to scena, w której duma ustępuje pokorze. Transformacja postawy króla jest świadectwem siły jego ojcowskiej determinacji.
| Postawa królewska Priama | Postawa błagalna Priama |
| Dumny władca, który przez lata prowadził wojnę. | Pokorny starzec, który pada na kolana przed wrogiem. |
| Symbol oporu i potęgi Troi. | Ojciec całujący ręce zabójcy własnych dzieci. |
W namiocie Achillesa dochodzi do niezwykłej konfrontacji. Priam odwołuje się do uniwersalnego doświadczenia ludzkiego losu:
Wspomnij na ojca swojego, do bogów podobny Achillu! (…) Jam jest godniejszy litości – nikt ze śmiertelnych nie doznał tego, co ja dziś doznaję, kiedy do ust swych podnoszę rękę zabójcy mych dzieci.
Jego gest i słowa skutecznie przełamują nieludzki gniew Achillesa. Ta chwila współodczuwania ilustruje kluczowy element homeryckiego światopoglądu, symbolizowany przez metaforę dwóch urn Zeusa – jednej wypełnionej dobrami, drugiej złem. Cierpienie jest uniwersalnym spoiwem ludzkości, ponieważ życie każdego śmiertelnika jest mieszanką radości i smutku, losowo czerpanych przez bogów.
——————————————————————————–
Podsumowanie:
Losy Achillesa, Hektora i Priama ukazują różne wymiary bohaterstwa i człowieczeństwa. Ich historie ilustrują kluczowe tematy Iliady: niszczycielską siłę gniewu, wagę honoru i obowiązku oraz głębokie, ponadczasowe cierpienie. Homerycki światopogląd, doskonale ujęty w metaforze dwóch urn Zeusa, nie oferuje moralnego odkupienia ani ostatecznego triumfu dobra. Ukazuje rzeczywistość, w której losy herosów, królów i zwykłych ludzi są mieszanką szczęścia i nieszczęścia, kształtowaną przez nieobliczalnych bogów i nieuchronne przeznaczenie. W tym świecie nawet najwięksi bohaterowie podlegają prawom namiętności, a ich zmagania pozostają uniwersalną opowieścią o ludzkiej kondycji.
fAInelekcje 