Filozofia jest kluczowym kontekstem, który pomoże Ci lepiej zrozumieć i analizować lektury. Poniżej znajdziesz przystępne wyjaśnienie jej istoty, podstawowe zagadnienia i najważniejsze nurty.
Definicja
Filozofia (z gr. phileo – miłuję, sophia – mądrość) to miłość mądrości. Jest to najstarsza nauka, która stawia sobie za cel racjonalne, systematyczne i krytyczne badanie podstawowych problemów dotyczących istnienia, wiedzy, wartości, rozumu, umysłu i języka. Filozofia dąży do zrozumienia całości bytu i miejsca człowieka w świecie.
Podstawowe pytania filozofii
Filozofia dzieli się na działy odpowiadające na trzy fundamentalne pytania, które są osią każdej epoki literackiej:
- Czym jest świat? (ontologia / metafizyka)
- Pytanie o Byt: Co istnieje naprawdę? Czy świat jest materialny, czy duchowy? (np. Jaki jest sens istnienia Oceanu w Solaris?)
- Skąd wiemy, co wiemy? (epistemologia / teoria poznania)
- Pytanie o Wiedzę: Jakie są źródła i granice ludzkiego poznania? Czy poznajemy świat przez rozum (racjonalizm), czy przez zmysły (empiryzm)? (np. Czy rozumem możemy poznać Boga i prawdę, jak chciał Kartezjusz?).
- Jak powinniśmy żyć? (etyka / aksjologia)
- Pytanie o Wartości: Czym jest dobro, piękno, szczęście? Jakie zasady moralne powinny nami kierować? (np. Jaką moralność przyjmuje Dr Rieux w Dżumie w obliczu zła?).
Filozofia starożytna: fundament europejskiej myśli
Filozofia narodziła się w starożytnej Grecji, stawiając za cel odejście od mitycznego wyjaśniania świata na rzecz racjonalnego i logicznego poszukiwania odpowiedzi.
Początki Filozofii: Szukanie Arche
Początki filozofii wiążą się z jońską filozofią przyrody (VI w. p.n.e.). Jej głównym pytaniem było:
Z czego wszystko powstało? (Arche – zasada, prapoczątek bytu).
Kierunki filozofii starożytnej
| Kierunek | Przedstawiciel | Arche (Zasada) / Założenie | Znaczenie dla Kultury |
| Szkoła Milezyjska | Tales z Miletu | Woda (wszystko jest wodą/z niej powstało). | Początek racjonalnego myślenia o świecie (Arche jako materialna praprzyczyna). |
| Anaksymenes | Powietrze (zmiany gęstości tworzą wszystko). | ||
| Szkoła Heraklita | Heraklit z Efezu | Ogień (nieustanna zmiana). Panta Rhei (Wszystko płynie), walka przeciwieństw (logos). | Wpływ na dialektykę i filozofię dynamizmu. |
| Szkoła Elejska | Parmenides | Niezmienny, wieczny Byt. Ruch i zmiana są tylko złudzeniem zmysłowym. | Początek metafizyki i myślenia o Bycie abstrakcyjnym. |
| Atomizm | Demokryt z Abdery | Świat składa się z niepodzielnych, wiecznych atomów (materializm). | Odrzucenie czynników nadprzyrodzonych (prekursor materializmu). |
| Pitagoreizm | Pitagoras z Samos | Liczba jest arche (zasadą) i istotą wszystkich rzeczy. Świat jest harmonią i porządkiem opartym na stosunkach matematycznych (np. w muzyce, astronomii). Wiara w reinkarnację duszy. | Wpływ na koncepcje ładu świata (ład w trenach Kochanowskiego) oraz ideę muzyki sfer (kosmicznej harmonii), katedra gotycka. |
Gdy filozofowie nauczyli się argumentować, przeszli od badania natury do badania człowieka:
| Kierunek | Przedstawiciel | Główne Założenia | Wpływ na Literaturę |
| Sofistyka | Protagoras | Relatywizm. „Człowiek jest miarą wszystkich rzeczy” (nie ma obiektywnej prawdy). Skupienie na retoryce i skuteczności. | Ugruntowanie relatywizmu moralnego (widocznego np. u Sofoklesa – racje Antygony i Kreona). |
| Sokrates | Sokrates | Intelektualizm etyczny: Cnota (dobro) wynika z wiedzy (występek z niewiedzy). Hasło: „Wiem, że nic nie wiem”. | Wpływ na etykę: dążenie do poznania siebie i dobra (wzorzec etyczny). |
Systemy klasyczne: Platona i Arystotelesa
| Kierunek | Przedstawiciel | Kluczowe Założenia | Wpływ na Literaturę / Filozofię |
| Platonizm | Platon | Idealizm. Istnieją dwa światy: Świat Idei (wieczny, prawdziwy) i Świat Zmysłowy (nietrwały, odbicie Idei). Teoria jaskini. | Wpływ na romantyzm (idealizm miłości, dążenie do doskonałości) i motywy dwóch światów. |
| Arystotelizm | Arystoteles | Realizm. Forma i materia są nierozłączne i istnieją w rzeczywistości. Opracowanie logiki, etyki złotego środka oraz poetyki (zasady dramatu, koncepcja katharsis). | Fundament Poetyki (zasady tworzenia sztuki, klasycyzm) i realizmu. |
Filozofie Hellenistyczni: Poszukiwanie Szczęścia (Eudaimonii)
Po upadku państw-miast Grecji, filozofia skupiła się na etyce, dając jednostce wskazówki, jak żyć w niestabilnym świecie.
| Kierunek | Przedstawiciel | Główne Założenia | Przykłady w Lekturach |
| Stoicyzm | Zenon z Kition, Epiktet | Szczęście to cnota i spokój (apatia – brak namiętności). Akceptacja nieuchronnego losu. | Jan Kochanowski, Treny (kryzys stoickiego ideału w obliczu cierpienia), racjonalizm oświeceniowy. |
| Epikureizm | Epikur | Celem życia jest przyjemność (hedone) rozumiana jako brak cierpienia i lęku (ataraksja – spokój ducha). Carpe diem. | Jan Kochanowski, Pieśni (pochwała życia, czerpanie z chwili), motyw Arkadii. |
| Sceptycyzm | Pyrron z Elidy | Wstrzymanie się od sądów (epoche), ponieważ nie można poznać obiektywnej prawdy. | Wpływ na relatywizm i krytycyzm w literaturze (np. Gombrowicz – brak obiektywnej prawdy o Formie). |
| Cynizm | Diogenes z Synopy | Odrzucenie wszelkich konwencji, bogactwa i honorów. Życie zgodne z naturą, prostota i bezkompromisowość. | Bohater-outsider (np. Raskolnikow w buncie), krytyka snobizmu. |
| Horacjanizm (Renesans) | Horacy (poeta rzymski, prekursor filozofii życia) | Koncepcja życia oparta na syntezie: stoickiej cnoty (umiar, rozum) i epikurejskiej radości (carpe diem). Zaleca złoty środek (aurea mediocritas) i skromność. | Jan Kochanowski, Pieśni i Fraszki (łączenie umiaru, pracy i radości z życia, pochwała złotej miary). |
Dlaczego maturzysta musi znać filozofię starożytną?
- Fundament etyki i polityki: Motywy w lekturach obowiązkowych (np. władza u Kreona, cnota u Kochanowskiego) są bezpośrednim echem etyki Platona i Arystotelesa oraz stoicyzmu.
- Koncepcje twórczości: Zasady klasycyzmu (np. jedność akcji, czasu i miejsca) wynikają bezpośrednio z Poetyki Arystotelesa.
- Wielkie konfrontacje epok: Wiele dzieł to polemiki z antykiem. Romantyzm to bunt przeciwko racjonalizmowi oświecenia, który z kolei odwoływał się do rozumu i logiki zapoczątkowanej przez starożytnych. Znajomość filozofii starożytnej pozwala Ci na pełne odczytanie tych dialogów historycznoliterackich.
Wpływ filozofii na literaturę
Filozofia od średniowiecza do postmodernizmu to historia dynamicznych przełomów, w których myśliciele stopniowo usuwali Boga z centrum, by ostatecznie umieścić tam rozum, a potem jednostkę i język.
To zestawienie pokaże Ci, jak filozofia wpływała na główne prądy literackie: od teocentryzmu średniowiecza, przez scjentyzm oświecenia, po nihilizm i absurd wieku XX. Zrozumienie tych kierunków to klucz do interpretacji lektur od Lamentu świętokrzyskiego po Rok 1984.
Wpływ filozofii starożytnej na średniowiecze (kontekst literacki), czyli co chrześcijaństwo ma wspólnego ze starożytnymi myślicielami
Filozofia starożytna nie zniknęła wraz z upadkiem Rzymu. Została wchłonięta i przetworzona przez chrześcijaństwo, stając się fundamentem myśli średniowiecznej.
Platonizm i Neoplatonizm (Idealizm)
- Wpływ: Platonistyczna koncepcja świata idei została utożsamiona ze Światem Bożym i Niebiańskim. Świat materialny (świat zmysłowy) stał się dla średniowiecza tylko nędznym odbiciem boskiej doskonałości.
- W literaturze: Wzmacniał teocentryzm (Bóg w centrum) i ascetyzm (pogarda dla ciała i materialnych dóbr na rzecz dążenia do świata idealnego).
Arystotelizm (Logika i System)
- Wpływ: Po ponownym odkryciu w XII wieku (dzięki Arabom), logika i systematyka Arystotelesa stały się podstawą scholastyki – dominującej metody naukowej średniowiecza. Filozofia Arystotelesa (nazywanego po prostu Filozofem) została dostosowana do teologii przez św. Tomasza z Akwinu.
- W literaturze: Wprowadził systematyczność w argumentacji teologicznej i racjonalizował wiarę.
Pitagoreizm (Harmonia i Porządek)
- Wpływ: Idea Pitagorasa o świecie jako matematycznej harmonii została przejęta jako dowód na doskonałość Stwórcy. Średniowiecze widziało Boga jako Wielkiego Geometrę, który stworzył uporządkowany i piękny Wszechświat oparty na liczbach.
- W literaturze: Wzmacniał poczucie Ładu Bożego (ordo) i był przeciwwagą dla chaosu. To przekonanie o harmonii świata uległo kryzysowi np. u Kochanowskiego po śmierci Urszulki.
Etyka (Stoicyzm)
- Wpływ: Stoicka koncepcja cnoty, obowiązku i akceptacji losu została łatwo włączona do etyki chrześcijańskiej. Cierpliwe znoszenie przeciwności życiowych (apatia) stało się jedną z chrześcijańskich cnót.
- W literaturze: Widoczna w literaturze parenetycznej (np. legenda o św. Aleksym), gdzie bohater z godnością znosi cierpienie w imię wyższego celu.
fAInelekcje 