Rodzaje kontekstów
Przykłady kontekstów:
| KONTEKST BIOGRAFICZNY | Odwoływanie się do życia i przeżyć autora w celu wyjaśnienia genezy utworu lub motywacji bohaterów. Należy go stosować ostrożnie, aby nie sprowadzać dzieła wyłącznie do biografii. | Adam Mickiewicz, Dziady cz. III: kontekst aresztowania i zesłania (los Filomatów). Jan Kochanowski, Treny: kontekst śmierci córki Urszulki i osobistego kryzysu wiary. Gustaw Herling-Grudziński, Inny świat: kontekst osobistego uwięzienia i doświadczeń łagrowych. |
| KONTEKST HISTORYCZNY/POLITYCZNY | Analiza dzieła przez pryzmat konkretnych wydarzeń historycznych, ustrojów politycznych (np. komunizm, nazizm, despocja) i ich wpływu na losy jednostki oraz zbiorowości | Adam Mickiewicz, Dziady cz. III: kontekst carskiej niewoli, prześladowań młodzieży (sprawa Filomatów i Filaretów). Tadeusz Borowski, Proszę państwa do gazu: Kontekst Holokaustu i działania machiny zagłady. George Orwell, Rok 1984 : Kontekst stalinizmu i ostrzeżenie przed totalitaryzmem. Gustaw Herling-Grudziński, Inny świat: Kontekst sowieckich łagrów (Gułagu). Olga Tokarczuk, Profesor Andrews w Warszawie: kontekst stanu wojennego – pierwszy dzień |
| KONTEKST FILOZOFICZNY | Interpretacja dzieła wykorzystująca nurty filozoficzne (np. stoicyzm, romantyczny idealizm, egzystencjalizm, nihilizm). Pomaga wyjaśnić motywacje bohaterów i sens ich działań. | Albert Camus, Dżuma: kontekst egzystencjalizmu (wolność wyboru, postawa wobec absurdu). Jan Kochanowski, Treny: kontekst stoicyzmu i kryzysu renesansowego światopoglądu. Fiodor Dostojewski, Zbrodnia i kara: Kontekst nihilizmu i filozofii utylitaryzmu (teoria Raskolnikowa). Albert Camus, Dżuma: kontekst egzystencjalizmu |
| KONTEKST PSYCHOLOGICZNY | Analiza wewnętrznych stanów psychicznych bohaterów, ich traum, kompleksów, lęków i mechanizmów obronnych (często wykorzystującą teorię Freuda lub Junga). | Zofia Nałkowska, Granica: analiza mechanizmów obronnych Zenona, podwójnej moralności, wyparcia winy. Fiodor Dostojewski, Zbrodnia i kara: analiza rozpadu psychiki Raskolnikowa po zbrodni. Witold Gombrowicz, Ferdydurke: analiza lęku przed Formą i niedojrzałością (pupa, gęba). |
| KONTEKST MITOLOGICZNY/BIBLIJNY | Odwoływanie się do stałych, uniwersalnych wzorców kulturowych i religijnych (mitów, motywów biblijnych, archetypów), które nadają dziełu głębię i ponadczasowość. | Adam Mickiewicz, Dziady cz. III: motywy Prometejski (Konrad), Mesjański (Polska-Chrystus). Albert Camus, Dżuma: motyw potopu/kary boskiej (dżuma) i Syzyfowy (bezsensowna walka doktora Rieux). Jan Kochanowski, Odprawa posłów greckich: kontekst mitu trojańskiego. |
| KONTEKST LITERACKI (INTERTEKSTUALNY) | Odwoływanie się do innych dzieł literackich, które podejmują podobny temat, styl lub motyw (np. polemika, nawiązanie, parodia). Pomaga to umieścić utwór w dialogu z tradycją. | Bolesław Prus, Lalka: nawiązanie i parodia romantycznego mitu miłości (Werteryzm Wokulskiego). Tadeusz Borowski, Proszę państwa do gazu: polemika z tradycyjnym obrazem cierpienia i męczeństwa (brak heroizmu). Gustaw Herling-Grudziński, Inny świat: nawiązanie do tradycji literatury więziennej (np. Dostojewskiego, Mickiewicza). |
| KONTEKST TEORETYCZNOLITERACKI | Analiza formy dzieła (np. epos, dramat, satyra, reportaż) i wskazanie, w jaki sposób autor łamie tradycyjne reguły gatunkowe (innowacyjność). | Adam Mickiewicz, Dziady cz. III: modyfikacja klasycznego dramatu (brak jedności czasu, akcji, miejsca). Gustaw Herling-Grudziński, Inny świat: łączenie gatunku reportażu/świadectwa z esejem filozoficznym. Albert Camus, Dżuma: powieść parabola – postawy ludzi wobec zła. |
| KONTEKST RELIGIJNY | Dostarcza gotowych archetypów, symboli i wzorców etycznych, które autorzy wykorzystują do interpretacji świata i ludzkiego losu. | Albert Camus, Dżuma: Nawiązanie do motywu kary boskiej/apokalipsy (dżuma jako plaga). Gustaw Herling-Grudziński, Inny świat: Obóz pracy (łagier) jako „piekło na ziemi” lub czyściec (miejsce degradacji moralnej i ostatecznej próby człowieczeństwa). Adam Mickiewicz, Do Matki Polki: Matka jako ikona cierpienia narodowego i symbolicznego poświęcenia dziecka dla sprawy. Fiodor Dostojewski, Zbrodnia i kara: Biblia w życiu bohaterów. |
| KONTEKST SPOŁECZNY | Odwołanie się do przemian społecznych, warstw społecznych i ich charakterystyka. | Bolesław Prus, Lalka: Powiśle jako symbol rażącej biedy i nierówności społecznej w Warszawie. George Orwell, Rok 1984: wpływ totalitarnej ideologii (Angsocu) na codzienne życie, relacje międzyludzkie i myślenie (nowomowa). Tadeusz Borowski, Proszę państwa do gazu: degradacja moralna zbiorowości w warunkach lagrowych (turpizm moralny). Albert Camus, Dżuma: analiza różnych postaw społecznych wobec epidemii (walka, obojętność, zysk). |
| KONTEKST KULTUROWY | Odwołanie do innych tekstów kultury, spoza literatury. | Stefan Żeromski, Ludzie bezdomni: funkcja sztuki (malarstwa) jako narzędzia krytyki społecznej (obraz nędzy). Adam Mickiewicz, Dziady cz. II: ukazanie pogańskiego obrzędu Dziadów i jego funkcji moralnej (związku ze światem zmarłych). George Orwell, Rok 1984: kontrolowana kultura masowa (prolefeed) jako narzędzie utrzymania obywateli w niewiedzy. Witold Gombrowicz, Ferdydurke: krytyka Formy, sztuczności i typowości kulturowej (np. pensja, dworek). |
fAInelekcje 