Czym jest konwencja literacka?
Konwencja literacka to zespół przyjętych, umownych reguł, chwytów i schematów, które decydują o sposobie budowania świata przedstawionego w dziele literackim.
Mówiąc prościej, konwencja to ustalony sposób „opowiadania” i „patrzenia” na świat, który jest rozpoznawalny dla czytelnika.
Przykład: Konwencja realistyczna nakazuje opisywać świat logicznie i zgodnie z codziennym doświadczeniem. Konwencja fantastyczna pozwala na wprowadzenie magii lub podróży kosmicznych (jak w Hobbicie).
Dlaczego uczniowie powinni znać konwencje?
Znajomość konwencji jest kluczowa dla głębokiej analizy tekstu i osiągnięcia sukcesu na egzaminach maturalnych z kilku istotnych powodów:
1. Precyzyjna analiza i interpretacja
Konwencja to klucz do intencji autora. Jeśli uczeń rozpozna, że dany fragment to groteska (np. w Ferdydurke), natychmiast wie, że autor zniekształca rzeczywistość w celu krytyki i demaskacji, a nie tylko opisu. Prowadzi to do bardziej dojrzałej i trafniejszej interpretacji.
2.Budowanie kontekstów
Konwencje są uniwersalnymi narzędziami łączącymi epoki. Znając konwencję turpistyczną, uczeń może połączyć w jednej wypowiedzi szokujący opis z Auschwitz u Tadeusza Borowskiego z odrażającymi obrazami z poezji wojennej, pokazując ewolucję motywu brzydoty w literaturze.
3. Poprawna ocena wartości
Rozumiejąc konwencję, uczeń jest w stanie ocenić, jakie zasady łamie dany utwór, co czyni go innowacyjnym. Na przykład, innowacyjność Dziadów cz. II polegała na złamaniu oświeceniowej konwencji racjonalistycznej poprzez wprowadzenie ludowej konwencji baśniowej i fantastycznej.
4. Tworzenie spójnej wypowiedzi maturalnej
Na egzaminie ustnym (i pisemnym) konwencje służą jako profesjonalne narzędzia argumentacji. Zamiast mówić „jest tu dziwnie”, uczeń mówi: „Konwencja ekspresjonistyczna w scenie Wielkiej Improwizacji służy wyolbrzymieniu cierpienia i buntu Konrada”. Taki język jest wyżej oceniany przez komisję egzaminacyjną.
ZESTAWIENIE KONWENCJI LITERACKICH
| KONWENCJA REALISTYCZNA | Dążenie do wiernego odzwierciedlenia rzeczywistości (świata przedstawionego) w tekście. Fabuła jest spójna, logiczna, a psychologia postaci jest motywowana przyczynowo-skutkowo. Obiektywny lub pozornie obiektywny narrator. | Bolesław Prus, Lalka – realistyczny, szczegółowy obraz Warszawy i społeczeństwa |
| KONWENCJA MITOLOGICZNA | Nadawanie rzeczywistym postaciom lub wydarzeniom charakteru mitu, tzn. uogólnienie ich do rangi uniwersalnego wzorca, symbolu lub archetypu. | Adam Mickiewicz, Dziady cz. III -mitologizacja cierpienia Polski jako Mesjasza |
| KONWENCJA GROTESKOWA | Łączenie elementów sprzecznych (komizm i tragizm, piękno i brzydota, realizm i fantastyka), prowadzące do deformacji, wyolbrzymienia i ośmieszenia świata, konwencji lub autorytetów. Służy do demaskacji fałszu i absurdu. | Witold Gombrowicz, Ferdydurke – deformacja świata, uprzedmiotowienie postaci, forma, pupa Sławomir Mrożek, Tango -absurdalne zestawienie tradycji i buntu, parodia rewolucji |
| KONWENCJA BAŚNIOWA | Wykorzystanie schematów i elementów znanych z baśni i podań ludowych: magiczne przedmioty, prosta fabuła, moralizatorskie zakończenie, postacie typowe (dobro, zło), szczęśliwe lub tragiczne zakończenie jako wynik działań moralnych. | Adam Mickiewicz, Romantyczność -odwołanie do ludowej wiary w świat pozazmysłowy, kontrast z racjonalistą |
| KONWENCJA SYMBOLICZNA | Elementy świata przedstawionego są wieloznacznymi znakami, które odsyłają do ukrytych, głębszych idei lub emocji. | Adam Mickiewicz, Dziady cz. III -Ksiądz Piotr jako symbol mesjanizmu-Stanisław Lem, Solaris -Ocean jako symbol niemożności poznania i lustro podświadomości- |
| KONWENCJA NATURALISTYCZNA | Skrajna odmiana realizmu. Ukazanie człowieka zdeterminowanego przez biologię, popędy i brutalne warunki środowiskowe (często nizin społecznych). Tendencja do drastycznego, fizjologicznego i pesymistycznego opisu życia, skupienie na brzydocie i nędzy. | Władysław Reymont, Chłopi – opis biedy, walka o przetrwanie, determinacja popędami – np. postawa Jagny |
| KONWENCJA IMPRESJONISTYCZNA | Ukazywanie świata przez pryzmat subiektywnych, ulotnych wrażeń, odczuć i nastrojów bohatera (lub narratora). Opisy są pełne kolorów, światłocieni, zmysłowych detali, często oddających przemijalność chwili. Język staje się muzyczny i poetycki. | Władysław Reymont, Chłopi -piękne opisy przyrody, które oddają subiektywny nastrój postaci, np. jesienny krajobraz- Poezja Młodej Polski – oddawanie ulotnych stanów emocjonalnych i nastrojów |
| KONWENCJA EKSPRESJONISTYCZNA | Wewnętrzne, subiektywne przeżycia bohatera są wyrażane na zewnątrz poprzez deformację i wykrzywienie świata przedstawionego. Stosowanie kontrastów, gwałtownych emocji, wizji i krzyku, by oddać chaos i lęk egzystencjalny. | Juliusz Słowacki, Kordian -scena na Mont Blanc, która jest projekcją emocji bohatera; groteskowa scena w szpitalu wariatów Adam Mickiewicz, Dziady cz. III – Wielka Improwizacja – gwałtowne emocje, wizyjne obrazy, hiperbola |
| KONWENCJA TURPISTYCZNA | Wprowadzanie do literatury elementów brzydkich, odrażających, fizjologicznych, budzących wstręt, celem szokowania estetycznego i demaskowania hipokryzji. Służy do wyrażenia sprzeciwu wobec piękna i harmonii, zwłaszcza w obliczu katastrofy (wojna, obóz). | Tadeusz Borowski, Proszę państwa do gazu – fizjologiczne opisy cierpienia, umierania, zaniedbania, brudu obozu – demaskowanie zła przez brzydotę Poezja Stanisława Grochowiaka – piękno w brzydocie |
| KONWENCJA ONIRYCZNA | Wprowadzenie do świata elementów nadprzyrodzonych, magicznych lub rządzących się logiką snu/wizji. | Bruno Schulz, Opowiadania – bohaterowie żyją w świecie wykreowanym przez narratora-dziecko-dorosłego |
| KONWENCJA SURREALISTYCZNA | Dążenie do wyrażenia podświadomości i sfery marzenia sennego jako głównego źródła twórczości (wpływ Freudyzmu). Zerwanie z logiką, przypadkowe zestawienia obrazów, automatyzm pisania, łączenie jawy ze snem w celu odsłonięcia „nad-rzeczywistości”. | Witold Gombrowicz, Ferdydurke -absurdalne, nielogiczne sytuacje, które mają odkryć ukrytą prawdę o człowieku i formie, np. oniryczna walka na miny Sławomir Mrożek, Tango -elementy absurdu i irracjonalności, np. Artur jako ofiara własnego eksperymentu |
| KONWENCJA POSTMODERNISTCZNA | Odrzucenie wielkich narracji (ideologie, systemy filozoficzne). Relatywizm (wiele prawd, brak jednej obiektywnej), eklektyzm (mieszanie stylów i konwencji), pastisz (naśladowanie innych stylów), ironia i autotematyzm (refleksja nad samym procesem pisania). | Olga Tokarczuk, Prawiek i inne czasy – łączenie konwencji realistycznej, baśniowej, mitologicznej; wielość narratorów, relatywizm czasu i pamięci |
fAInelekcje 