Nazwa
Utwór, znany jako Lament świętokrzyski, funkcjonuje w tradycji literackiej pod kilkoma nazwami, które odnoszą się zarówno do miejsca jego odkrycia, jak i jego treści oraz gatunku.
Oto najważniejsze tytuły i określenia tego średniowiecznego arcydzieła liryki:
„Lament świętokrzyski”
Tytuł ten został nadanym przez badaczy. Pochodzi od miejsca odnalezienia rękopisu: klasztoru Benedyktynów na Łysej Górze (Świętym Krzyżu), stąd przymiotnik „świętokrzyski”. Rękopis, datowany na około 1470 rok (lub lata siedemdziesiąte XV wieku), został zapisany przez przeora tegoż klasztoru, Andrzeja ze Słupi. Rękopis został odnaleziony w 1890 roku przez Aleksandra Brücknera, gdzie był użyty jako okładzina innej księgi.
„Żale Matki Boskiej pod krzyżem”
Jest to inny tytuł funkcjonujący w tradycji. Tytuł ten sugeruje sytuację liryczną, w której Maryja stoi pod krzyżem, opłakując swojego umęczonego Syna. Utwór jest literacką realizacją motywu Matki Boskiej Bolejącej (Mater Dolorosa), a temat Matki Boskiej opłakującej syna pod krzyżem jest związany z motywem Piety.
„Posłuchajcie, bracia miła…”
Tytuł ten pochodzi od pierwszych słów utworu.
Plankt / Plankt świętokrzyski
Nazwy te odnoszą się bezpośrednio do gatunku literackiego. Plankt (lub planctus) jest lamentacyjną pieśnią żałobną, a nazwa wywodzi się z łacińskiego słowa planctus, oznaczającego narzekanie, płacz, lamentację. Utwór ten jest uznawany za najważniejszy przykład polskiego planktu.
Jako gatunek, lament ma za zadanie wyrażenie żalu, bólu i rozpaczy i przedstawia obraz skargi matki cierpiącej po stracie syna. Badacze średniowieczni określali utwory o tej tematyce jako żale lub plankty.
Lament świętokrzyski jest zaliczany obok Bogurodzicy do arcydzieł liryki polskiego średniowiecza, jest przykładem liryki lamentacyjnej oraz liryki maryjnej. Pochodzi z XV wieku.
fAInelekcje 