Dwie drogi do świętości

Parenetyczny wymiar literatury średniowiecznej

Literatura średniowiecza, głęboko zakorzeniona w teocentrycznym światopoglądzie epoki, pełniła fundamentalną rolę w kształtowaniu moralności i duchowości społeczeństwa. Jej działanie nie było skierowane na rozrywkę, ale przede wszystkim było skierowane ukazanie drogi do doskonałości. Ten dydaktyczny nurt, określony przez literaturę parenetyczną, miał na celu propagowanie wzorców zachowania, które wyznaczają zasady życia człowieka. Dzieła te, od żywotów świętych po epickie poematy, oferowały paradygmatyczne wzorce egzystencji podporządkowanej celom transcendentnym.

Spośród wielu promowanych modeli dwa wysuwają się na pierwszy plan jako filary średniowiecznej wyobraźni: ideał świętego-ascety oraz doskonałego rycerza chrześcijańskiego. Pierwszy z nich, ucieleśniony w postawie wyrzeczenia się świata, odnajdywał sens życia w kontemplacji i umartwieniu. Drugi realizował się poprzez udział w sprawach doczesnych – walczył w obronie wiary, władcy i ojczyzny.

Ideał ascety: Święty Aleksy i droga wyrzeczenia ( Fuga Mundi )

Średniowiecze wykształciło dwa główne parenetyczne wzorce osobowe, które stanowiły dla ludzi wytyczne, jak dążyć do doskonałości i zbawienia: ascety-świętego oraz chrześcijańskiego rycerza. Choć oba ideały miały ze sobą wiele cech wspólnych, przede wszystkim wiarę i pełną pokorę wobec spraw Boga i Kościoła, różniły się radykalnie w sposobie realizacji tych wartości i dążenia do świętości.

Poniżej przedstawiono charakterystykę i porównanie tych dwóch dróg do świętości na przykładzie Świętego Aleksego (ascety) i Rolanda (rycerza).

Droga ascety (Święty Aleksy)

Wzorzec ascety, którego najwybitniejszym przedstawicielem był św. Aleksy z „Legendy o świętym Aleksym”, zakładał osiągnięcie świętości poprzez całkowite wyrzeczenie się życia doczesnego i umartwienie.

Element postępowania	Charakterystyka w ujęciu ascetycznym (św. Aleksy)
Cel życia	Zbawienie duszy samego siebie. Dążenie do wewnętrznej doskonałości. Kontemplowanie spraw wiary i poskromienie zachcianek.
Praktyka duchowa (asceza)	Polegała na dobrowolnej rezygnacji z określonych dóbr i praktykach umartwiania ciała i ducha. Obejmowała ubóstwo, głód, chłód i niewygody. Aleksy chłostał i biczował swoje ciało, które uważał za siedlisko zła.
Stosunek do świata	Ucieczka od świata (fuga mundi). Aleksy wyrzekł się dóbr materialnych (choć pochodził z bogatego rodu książęcego), rozdając cenne kruszce i ubrania ubogim. Nie interesowały go żadne sprawy doczesne.
Życie osobiste	Samotność. Złożył wieczysty ślub czystości, opuszczając świeżo poślubioną żonę, aby poświęcić się służbie Bogu.
Postawa moralna	Pokora jako najważniejsza cecha. Świadome cierpienie nędzy i upokorzeń. Przez 16 lat znosił poniżanie i znęcanie się, mieszkając pod schodami własnego domu rodzinnego, nieujawniając swojej tożsamości. Wierzył, że miarą człowieczeństwa jest ilość zniesionych cierpień i upokorzeń.
Śmierć	Umierał samotnie i skromnie, po cichu, jako zwycięzca moralny nad doczesnością. Jego śmierci towarzyszyły cuda (samobijące dzwony, uzdrawiająca woń).

Krytyka postawy ascetycznej: W ujęciu średniowiecznej legendy asceza była postawą heroiczną i godną naśladowania.

Droga rycerza (Roland)

Wzorzec chrześcijańskiego rycerza (m.in. Roland z „Pieśni o Rolandzie”) realizował świętość na drodze aktywnej służby Bogu, królowi i ojczyźnie, poprzez przestrzeganie kodeksu rycerskiego.

Element postępowania	Charakterystyka w ujęciu rycerskim (Roland)
Cel życia	Zbawienie innych i obrona wiary chrześcijańskiej. Najświętszym obowiązkiem była walka za wolność kraju.
Praktyka duchowa	Głęboka wiara i modlitwa przed każdą bitwą, z przeświadczeniem, że zwycięstwo możliwe jest tylko z pomocą Boga.
Stosunek do świata	Służba królowi (uważanemu za namiestnika boskiego) i ojczyźnie. Skupienie na sprawach Boga i kraju, w przeciwieństwie do Rolanda, którego nie interesowały sprawy doczesne. Walczył w błyszczącej złotej zbroi i używał bogatego wyposażenia, jak miecz Durendal.
Życie osobiste	Żył w czystości, a jego jedyną miłością była Francja. Wybrał rolę samotnika walczącego o swoje ideały.
Postawa moralna	Honor, lojalność i odwaga to największe wartości. Lojalność wobec króla do końca dni. Wolał zginąć, niż się poddać, ponieważ największą hańbą była ucieczka z pola walki. Wierzył, że przelanie krwi za ojczyznę prowadzi do nieba.
Śmierć	Umierał samotnie, ale dumnie i teatralnie. Przestrzegał etykiety, układając ciało i czyniąc uroczyste gesty ku Bogu. Po śmierci ukazał mu się Anioł Gabriel.

Porównanie dróg do świętości

Chociaż oba wzorce łączyła olbrzymia pokora wobec Boga, ich drogi do zbawienia były przeciwstawne:

1. Sposób realizacji świętości: Aleksy wybrał ascezę (umartwienie, cierpienie, rezygnacja z dóbr), podczas gdy Roland wybrał walkę (męstwo, honor, lojalność).

2. Stosunek do cierpienia: Dla Aleksego cierpienie było drogą do zbawienia i miarą człowieczeństwa; dla Rolanda cierpienie było naturalną częścią walki o wyższe ideały (kraj, wiara).

3. Wpływ na innych: Aleksy skupił się na zbawieniu własnym, ignorując cierpienie bliskich (postawa egoistyczna, w ujęciu nowożytnym). Roland dążył do zbawienia innych poprzez aktywną obronę.

4. Wygląd i wizerunek: Roland był silny, piękny, dumny i waleczny. Aleksy był stary, brudny i zniszczony żebrak, który wzbudzał litość, a nie podziw.

Ostatecznie, oba wzorce – ascety i rycerza – stanowią najważniejsze wzorce parenetyczne (wychowawcze) literatury średniowiecza, dostosowane do różnych grup społecznych (asceta dla „maluczkich”, rycerz dla rycerstwa).

Kontrast postaw wobec świata

Kategoria	święty Aleksy	Roland (ideał rycerza)
Stosunek do świata materialnego	Całkowite wyrzeczenie się dóbr, zniszczone ubóstwo.	Używanie dóbr (zbroja, miecz) w służbie wartości.
Relacje międzyludzkie	Odrzucenie miłości małżeńskiej i więzi rodzinnej.	Brak wolności na rzecz miłości do ojczyzny i zagrożenia wobec władcy.
Forma heroizmu	Pasywne znoszenie i upokorzeń.	Aktywna, czyn zbrojny i obrona królestwa.
Miejsce w społeczeństwie	Świadome życie na marginesie, jako nierozpoznany żebrak.	Centralna rola obrońcy, wzór dla wspólnot.

Świętość w obliczu śmierci

Sceny śmierci obu bohaterów stanowią symboliczną kulminację ich dróg życiowych. Śmierć Aleksego jest cicha i pokorna, lecz jego świętość natychmiast potwierdzona przez cudy: w całym Rzymie samorzutnie zaczęły bić dzwony, jego ciało wydzielało uzdrawiający zapach, a list opisujący jego los, mogła wyjąć jedynie osoba czysta, czyli Famijana. Śmierć Rolanda jest z kolei publiczna i chwalebna. Ginie na polu bitwy, w pełni świadomości, jako męczennik za wiarę, a po jego duszę przychodzą aniołowie. Te dwa ars moriendi – ciche, prywatne objawienie świętości, oraz heroiczny akt ofiarny – przedstawiają logiczną i symboliczną kulminację obu dróg. Świętość Aleksego, śmierć w ukryciu, wymaga nadprzyrodzonego, publicznego potwierdzenia. Świętość Rolanda, zdobyta w publicznym czynie, była sama w sobie potwierdzeniem i nie wymagała stosowania legitymizacji.

---

Strony: 1 2 3 4 5 6