Polska czasów transformacji – kontekst
Czasy opresji: PRL i stan wojenny
Polska Rzeczpospolita Ludowa (PRL) – Tło historyczne
Polska Rzeczpospolita Ludowa (PRL) to nazwa systemu totalitarnego, który panował w Polsce po II wojnie światowej. Dla wielu obywateli był to czas opresji i życia w cieniu wszechobecnej władzy.
Najważniejsze cechy życia w PRL, które znajdują odbicie w twórczości Nowakowskiego, to:
• Wszechobecna kontrola: Państwo kontrolowało niemal każdy aspekt życia obywateli. Działania takie jak podsłuchy, inwigilacja prowadzona przez Służbę Bezpieczeństwa (SB) czy ciągłe legitymowanie na ulicach miały na celu utrzymanie społeczeństwa w strachu i posłuszeństwie.
• Cenzura: Władza decydowała, co obywatele mogą czytać, oglądać i słuchać. Cenzura obejmowała wszystkie środki masowego przekazu, a publikacje uznawane za „wrogie państwu” były zakazane. Istniała oficjalna „lista zakazanych autorów”, na której znajdował się również Marek Nowakowski.
• Dystans między władzą a obywatelem: Władza była postrzegana jako bezduszny aparat, działający nie dla ludzi, ale przeciwko nim. Funkcjonariusze, tacy jak milicjanci z ZOMO, byli symbolem okrucieństwa i bezmyślnego wykonywania rozkazów, a obywatel w starciu z systemem był najczęściej bezradny.
Stan wojenny – czas próby
Stan wojenny, wprowadzony w Polsce 13 grudnia 1981 roku, był drastycznym zaostrzeniem komunistycznego reżimu. Był to okres otwartych represji, których celem było stłumienie rosnącej w siłę opozycji.
W świadomości społecznej stan wojenny odbierany był jako wojna i uosabiał najokrutniejsze doświadczenia faszyzmu i komunizmu.
Władze komunistyczne, aby „złamać” robotników i obalić ruch „Solidarności”, stosowały brutalne metody:
1. Przemoc i aresztowania: Powszechne były brutalne pacyfikacje strajków i demonstracji, pobicia oraz masowe aresztowania działaczy opozycyjnych i zwykłych obywateli.
2. Internowania: Tysiące osób, uznanych za „wrogów PRL”, zostało bez wyroku sądowego zamkniętych w specjalnych ośrodkach odosobnienia.
3. Propaganda: Media, w pełni kontrolowane przez państwo, prowadziły zmasowaną kampanię propagandową, przedstawiając opozycję jako zagrożenie dla kraju i próbując usprawiedliwić wprowadzenie stanu wojennego.
Drugi obieg – głos sprzeciwu
W odpowiedzi na cenzurę i represje narodził się drugi obieg. Był to alternatywny, nielegalny system wydawniczy, który działał poza kontrolą państwa. Umożliwiał drukowanie i rozpowszechnianie książek, prasy i ulotek, które nie mogły ukazać się w oficjalnym obiegu.
Drugi obieg był jedynym sposobem na publikowanie utworów uznanych za „wrogie państwu” oraz twórczości autorów z „listy zakazanych”, w tym Marka Nowakowskiego. Jego opowiadania ze zbioru Raport o stanie wojennym krążyły wśród czytelników właśnie w tej formie. Twórczość w drugim obiegu była nie tylko aktem buntu, ale także ważnym „świadectwem prawdy”, które „odkłamywało” komunistyczną propagandę i ocalało od zapomnienia prawdziwy obraz tamtych czasów.
Nowakowski pokazuje, jak pogarda dla jednostki, ucieleśniona w bezdusznym aparacie władzy, nie zniknęła wraz z systemem. Przeciwnie – zmutowała, przybierając nową, chaotyczną formę w „dzikim kapitalizmie” lat 90.
Nowa rzeczywistość. Transformacja ustrojowa
Transformacja ustrojowa to proces przejścia od komunizmu do kapitalizmu, który rozpoczął się w Polsce w latach 90. XX wieku. Był to czas gwałtownych zmian politycznych, gospodarczych i społecznych, który przyniósł wolność, ale także chaos i nowe zagrożenia.
Nowakowski bezlitośnie diagnozuje ten okres jako czas triumfu „drapieżnego kapitalizmu”, w którym obowiązywało „prawo prerii” lub „prawo dżungli”. Te metafory oznaczają w praktyce brak ustalonych reguł, chaos wartości i bezwzględną walkę, w której zwyciężał silniejszy. Taki stan rzeczy rozkwitł w moralnej i prawnej próżni, jaka powstała po gwałtownym upadku starego, opresyjnego porządku.
W tych realiach pojawił się nowy typ bohatera społecznego, którego Nowakowski sportretował w postaci „Edka” z opowiadania Górą „Edek”. Był to:
• Bezkompromisowy, nieokrzesany prostak i nowobogacki dorobkiewicz.
• Człowiek, dla którego liczył się wyłącznie własny cel, siła i stan posiadania, symbolizowany przez luksusowy, zachodni samochód.
• Postać arogancka, brutalna i przekonana o swojej bezkarności, kapitalistyczny następca dawnych oprawców systemu, takich jak bezkarni funkcjonariusze ZOMO. Jego siła nie brała się już z państwowego munduru, lecz z grubości portfela i bezwzględnej arogancji.
Lata 90. były idealnym środowiskiem dla takich „Edków”, którzy potrafili bezwzględnie wykorzystać brak zasad dla własnej korzyści. Jednocześnie stanowiły one ogromne wyzwanie dla „szarego inteligenta” – człowieka kulturalnego, przestrzegającego norm, który w starciu z chamstwem i brutalnością był skazany na porażkę.
Aby w pełni oddać charakter nowego „Edka” i pokazać uniwersalność opisywanego zjawiska, Nowakowski posłużył się potężnym narzędziem literackim, które łączy jego opowiadanie z innym, klasycznym już dziełem.
Narzędzie pisarza. Aluzja literacka
Aluzja literacka to celowe nawiązanie w utworze do innego, powszechnie znanego dzieła literackiego. Zabieg ten pozwala autorowi wzbogacić tekst o dodatkowe znaczenia i umieścić go w szerszym kontekście kulturowym.
Kluczowym przykładem aluzji w twórczości Nowakowskiego jest opowiadanie Górą Edek, które już w pierwszym zdaniu – „To ten z Tanga Mrożka” – bezpośrednio odwołuje się do dramatu Sławomira Mrożka. Porównanie postaci „Edka” z obu utworów ujawnia głęboki sens opowiadania Nowakowskiego.
Przedstawione pojęcia – PRL, stan wojenny, drugi obieg, transformacja ustrojowa oraz aluzja literacka – stanowią niezbędne klucze do zrozumienia prozy Marka Nowakowskiego. Bez znajomości tych kontekstów jego dzieła mogłyby wydawać się jedynie zbiorem anegdot czy scenek z życia codziennego. Dopiero świadomość historycznych i kulturowych ram pozwala dostrzec w nich coś znacznie głębszego: przenikliwą i często gorzką diagnozę polskiego społeczeństwa w przełomowych momentach jego najnowszej historii.
fAInelekcje 