Marek Nowakowski -literackie świadectwo
- Marek Nowakowski – kronikarz rzeczywistości
Marek Nowakowski, kluczowy twórca „pokolenia ’56”, posługiwał się w swojej prozie estetyką „małego realizmu”. W odróżnieniu od wielkich narracji historycznych, jego metoda polegała na skupieniu uwagi na codzienności zwykłych ludzi, strategicznie przekształcając ich losy w mikrokosmos, w którym odbijały się najgłębsze pęknięcia i napięcia epoki. Czerpiąc z pogranicza reportażu i fikcji oraz operując prostym, potocznym językiem, nadał swojej twórczości stygmat niezwykłej autentyczności, stając się jednym z najwnikliwszych kronikarzy najnowszej historii Polski – dokumentalistą rzeczywistości, która umykała oficjalnym przekazom.
Opowiadania Marka Nowakowskiego demaskują mechanizmy systemu totalitarnego okresu stanu wojennego oraz diagnozują chaos wartości i narodziny „drapieżnego kapitalizmu” w czasach transformacji ustrojowej lat 90. Jego utwory, choć zakorzenione w konkretnym czasie i miejscu, stawiają uniwersalne pytania o naturę władzy, moralność i kondycję ludzką w chwilach historycznych przełomów. Analiza rozpocznie się od świadectw zawartych w tomie powstałym w mrocznych dniach stanu wojennego.
2. Obraz totalitaryzmu: stan wojenny w opowiadaniach z Tomu Raport o stanie wojennym
W czasach PRL, naznaczonych cenzurą i propagandą, literatura drugiego obiegu stała się strategicznym bastionem wolnego słowa, formą sprzeciwu i świadectwem prawdy ocalającym od zapomnienia indywidualne doświadczenia. Marek Nowakowski, autor znajdujący się na liście pisarzy zakazanych i działacz opozycyjny, który za swoją postawę spędził trzy miesiące w więzieniu, był jedną z czołowych postaci tego nurtu. Jego opowiadania, wydawane konspiracyjnie, stanowiły literacki raport z rzeczywistości, w której państwo wypowiedziało wojnę własnym obywatelom.
Dystans między władzą a obywatelem
Znak rozpoznawczy każdego systemu totalitarnego – dystans między władzą a obywatelem – jest jednym z głównych tematów prozy Nowakowskiego z tego okresu. W opowiadaniu Boże, zmiłuj się nad Wilnem autor ukazuje bezduszność aparatu władzy uosabianego przez funkcjonariuszy ZOMO. Nowakowski stosuje tu jednak wyrafinowaną strategię narracyjną. W scenie przesłuchania demaskuje system nie tyle przez opis brutalności, ile przez groteskową absurdalność jego przedstawicieli. Mundurowi, przekonani, że Wilno leży w Rosji, kompromitują się ignorancją, która jest czymś więcej niż brakiem wiedzy. To świadectwo reżimu tak fundamentalnie oderwanego od rzeczywistości i prawdy, że jego władza staje się arbitralna i nonsensowna – jednocześnie przerażająca w swojej bezmyślności i patetyczna w swojej głupocie.
Paranoję systemu, który w każdym przejawie niezależności widział zagrożenie, ilustruje opowiadanie Wróg. Uczeń liceum, Korczyk, stający w obronie internowanej nauczycielki, zostaje uznany za „niebezpiecznego wichrzyciela” i „wroga komunistycznej ojczyzny”. Postać prowadzącego śledztwo majora odsłania, jak władza postrzegała młode pokolenie. Nawet podziwiając odwagę chłopca, który bierze całą winę na siebie, major nie potrafi wyjść poza ideologiczny schemat, widząc w nim jedynie prowodyra, którego należy złamać.
Symboliczny wymiar codzienności
Siła prozy Nowakowskiego polega na umiejętności nadawania głębszego sensu pozornie błahym scenom. W opowiadaniu Stan wojny prosta scenka rodzajowa – wartownicy grzejący się przy koksowniku – nabiera wymiaru symbolicznego. Pojawienie się starszej, bezdomnej kobiety, która funkcjonuje jako „wyrocznia” i uosobienie mądrości pokoleń, przełamuje rutynę. Jej przepowiednia, że „na śniegu pojawi się krew”, staje się tragicznym proroctwem zapowiadającym realne ofiary stanu wojennego. W tej interpretacji kobieta jest metaforą wolności, a wartownicy – „zniewolonymi osobami”, trybikami w machinie opresji.
Mistrzostwo Nowakowskiego w opisywaniu realiów PRL polegało właśnie na ukazywaniu uniwersalnych dramatów poprzez proste, codzienne sytuacje, które stawały się zwierciadłem opresyjnego systemu. Dekadę później pisarz z równą wnikliwością przyglądał się nowej, chaotycznej rzeczywistości czasów transformacji.
3. Diagnoza transformacji. Narodziny „Prawa prerii” w opowiadaniu „Górą Edek”
Lata 90. XX wieku to w Polsce czas transformacji ustrojowej – okres gwałtownych przeobrażeń i chaosu wartości, w którym dawne normy przestały obowiązywać, a nowe dopiero się kształtowały. Ten burzliwy czas, określany w tytule zbioru opowiadań Nowakowskiego mianem „prawa prerii”, a potocznie nazywany „dzikim kapitalizmem”, stał się idealnym środowiskiem dla ludzi bezwzględnych, dla których liczyła się tylko siła i skuteczność.
Incydent parkingowy jako mikrokosmos zmian społecznych
Opowiadanie Górą Edek opiera się na konflikcie o miejsce parkingowe między kierowcą małego Fiata a właścicielem lśniącego Forda.
Agresor, ignorując protesty, siłą wymusza ustąpienie i zajmuje upragnione miejsce. W rękach Nowakowskiego ten prozaiczny incydent staje się symboliczną przypowieścią o polskim społeczeństwie lat 90.
Uliczna konfrontacja to coś więcej niż spór; to mikrodramat prymitywnego podboju terytorialnego w nowej, rzekomo cywilizowanej epoce. Miejsce parkingowe nie jest nagrodą, lecz terytorium, a „prawo prerii” oznacza regresję do prawa dżungli, w którym umowy społeczne tracą moc, a stan posiadania, siła fizyczna i arogancja stają się ważniejsze od zasad i kultury.
fAInelekcje 