Geneza
1. Inspiracja antyczna: Aulularia Plauta
Najważniejszym źródłem dla Moliera była komedia rzymskiego pisarza Plauta pt. Aulularia (Skarb lub Komedia o garnku).
- Podobieństwa: U Plauta główny bohater, Euklion, znajduje garnek ze złotem i popada w paranoję, bojąc się jego utraty. Molier przejął od Plauta kluczowe motywy: chorobliwą nieufność, scenę przetrząsania rąk sługi oraz monolog po stracie majątku.
- Nowatorstwo Moliera: Podczas gdy Euklion był postacią dość jednowymiarową, Harpagon u Moliera jest postacią tragiczną i groźną – ojcem, który dla pieniędzy jest gotów zniszczyć życie własnych dzieci.
2. Tradycja włoska (Commedia dell’arte)
Molier przez lata tułaczki po prowincji podglądał włoskie trupy teatralne.
- Ze schematów włoskich zaczerpnął postać Pantalone (starego skąpca) oraz dynamiczne lazzi (gagi).
- Wykorzystał również popularny w tamtym czasie motyw dzieci odnalezionych po latach (finał z Anzelmem), co pozwalało na szybkie i szczęśliwe rozwiązanie akcji, typowe dla farsy.
3. Kontekst społeczny i „Afera Świętoszka”
Skąpiec powstał w specyficznym momencie kariery Moliera. Autor był świeżo po ogromnym skandalu związanym ze Świętoszkiem (sztuką atakującą hipokryzję religijną).
- Pisarz potrzebował tematu, który byłby bezpieczniejszy politycznie, ale nadal celnie uderzał w wady społeczeństwa.
- Wybór padł na kult pieniądza, który w XVII-wiecznej Francji stawał się coraz ważniejszy. Mieszczaństwo rosło w siłę, a gromadzenie kapitału często odbywało się kosztem wyższych wartości i więzi rodzinnych.
4. Wyzwanie formalne: Proza zamiast wiersza
Ciekawostką w genezie utworu jest fakt, że Skąpiec został napisany prozą.
- W czasach Moliera „wysoka” komedia powinna być pisana wierszem (aleksandrynem).
- Decyzja o użyciu prozy była ryzykowna i początkowo chłodno przyjęta przez krytykę. Molier chciał jednak, aby język był jak najbliższy naturalnej mowie mieszczan, co podkreślało realistyczny i psychologiczny wymiar postaci Harpagona.
Tabela porównawcza: Plaut vs Molier
| Cecha | Aulularia (Plaut) | Skąpiec (Molier) |
| Przedmiot kultu | Garnek ze złotem (znaleziony przypadkiem). | Szkatułka z 10 tysiącami talarów (owoc lichwy). |
| Główny bohater | Euklion (postać komiczna). | Harpagon (postać budząca grozę i śmiech). |
| Kontekst | Skupienie na śmieszności starca. | Skupienie na rozpadzie rodziny przez pieniądz. |
fAInelekcje 