Panorama XVII-wiecznego społeczeństwa francuskiego w Skąpcu Moliera
Na podstawie „Skąpca” Moliera można odtworzyć barwny i szczegółowy obraz XVII-wiecznego społeczeństwa francuskiego (akcja dzieje się w Paryżu), ze szczególnym uwzględnieniem warstwy mieszczańskiej. Dramat ukazuje realia epoki, w której pieniądz staje się nadrzędną wartością, a relacje społeczne i rodzinne są ściśle skodyfikowane.
Oto kluczowe aspekty obyczajowości i kultury tamtych czasów widoczne w utworze:
1. Patriarchalny model rodziny i małżeństwa z rozsądku Władza ojca nad dziećmi była w tamtych czasach niemal absolutna. Harpagon traktuje swoje dzieci jak własność, decydując o ich losie bez pytania ich o zdanie.
• Transakcyjny charakter małżeństwa: Miłość była drugoplanowa; liczył się majątek i koligacje. Harpagon chce wydać córkę za starego Anzelma tylko dlatego, że ten zgadza się wziąć ją „bez posagu”,. To sformułowanie jest kluczowe dla epoki, w której posag decydował o atrakcyjności panny.
• Prawo do narzucania woli: Dzieci są całkowicie zależne finansowo i prawnie od ojca. Kleant i Eliza boją się „ojcowskiej tyranii” i muszą ukrywać swoje uczucia,. Syn nie może poślubić ukochanej bez zgody ojca, a córka jest wydawana za mąż „dziś wieczór” wbrew jej woli.
2. Pieniądz, lichwa i system finansowy Molier ukazuje rodzący się kapitalizm, w którym pieniądz staje się bożkiem, a lichwa jest powszechnym, choć potępianym moralnie sposobem bogacenia się.
• Mechanizmy lichwy: Harpagon pożycza pieniądze na wysoki procent. Mowa jest o „jednym denarze od osiemnastu”, co Kleant przelicza na ponad dwadzieścia pięć procent zysku.
• Wiązane transakcje: Aby ominąć przepisy antylichwiarskie lub po prostu oszukać klienta, pożyczkodawcy zmuszali do brania części pożyczki w bezwartościowych towarach (tzw. „rupiecie”), które wyceniali absurdalnie wysoko,.
• Waluty i inwestycje: W sztuce pojawiają się nazwy ówczesnych monet: pistole, luidory, talary,. Pieniądze inwestowano, oddając je „na procent”, lub przechowywano w domu w gotówce (słynna szkatułka z 10 tysiącami talarów w złocie).
3. Moda i wizerunek jako wyznacznik statusu Strój w XVII wieku był ważnym elementem pozycji społecznej, a przesada w modzie była domeną młodych arystokratów i bogatego mieszczaństwa.
• Kosztowne dodatki: Harpagon krytykuje syna za noszenie peruk i dużej ilości wstążek, które uważa za marnotrawstwo. Zauważa, że same te ozdoby kosztowałyby „dwadzieścia pistoli”.
• Elementy ubioru: W tekście pojawiają się konkretne elementy ówczesnej garderoby, takie jak „hajdawery” (szerokie spodnie, które Harpagon podejrzewa o bycie schowkiem na kradzione rzeczy), a także staroświecka „kryza” (rodzaj kołnierza), która ma rzekomo podobać się Mariannie.
4. Prawo i wymiar sprawiedliwości Obraz wymiaru sprawiedliwości jest surowy i ukazuje brutalność ówczesnych procedur karnych.
• Rola Komisarza: W przypadku kradzieży wzywano komisarza policji, który spisywał protokół.
• Brutalność śledztwa: Podejrzani o kradzież mogli być poddani torturom („kleszcze”, „szubienice”, „katów”). Jakub, oskarżając Walerego, sugeruje, by „przypiekli mu nogi”, a Harpagon grozi Waleremu łamaniem kołem żywcem.
• Odpłatność sprawiedliwości: Usługi urzędników nie były darmowe. W finale komisarz domaga się zapłaty za sporządzenie protokołu, a koszty te pokrywa bogaty Anzelm.
5. Życie codzienne i rozrywki „Skąpiec” dostarcza również informacji o codziennym życiu zamożnego domu paryskiego.
• Hierarchia służby: W domu Harpagona są wyspecjalizowani służący (gospodyni pani Claude, stangret i kucharz Jakub, lokaje Ździebełko i Szczygiełek), choć skąpiec łączy ich funkcje, by oszczędzać.
• Kulinaria: Wymieniane są potrawy typowe dla epoki lub uważane za oszczędne: potrawka barania, ciasto z kasztanami. Uczty miały być wystawne, składające się z wielu dań (zupy, pieczyste, leguminy).
• Rozrywki i hazard: Mowa jest o grach hazardowych (karty), w których można było wygrać lub przegrać fortunę (sąsiadka przegrała 20 tysięcy franków w trente et quarante),. Popularne były też wizyty na jarmarku.
• Transport: Bogaci mieszczanie poruszali się własnymi karocami, o które należało dbać (choć konie Harpagona są zagłodzone).
Podsumowując, Molier kreśli obraz społeczeństwa, w którym pozycja materialna determinuje niemal każdy aspekt życia – od możliwości zawarcia małżeństwa, przez jakość jedzenia i ubioru, aż po traktowanie przez wymiar sprawiedliwości. Jest to świat, w którym „honor, cześć i cnota” przegrywają w starciu z sakiewką.
fAInelekcje 