Skąpiec a comedia dell’arte
Zrozumienie powiązań między Skąpcem a włoską commedia dell’arte (komedią masek) pozwala na głębszą analizę warsztatu Moliera. Choć autor Skąpca pisał w epoce klasycyzmu, jego styl wyrasta z tradycji ludowych i jarmarcznych, które czerpały garściami z wzorców włoskich.
1. Typologia postaci (Maski)
Molier nie tworzył swoich bohaterów w próżni – wielu z nich to literaccy „potomkowie” konkretnych typów z komedii dell’arte.
| Postać w Skąpcu | Odpowiednik w dell’arte | Charakterystyka powiązania |
| Harpagon | Pantalone | Stary, chciwy kupiec wenecki, który pilnuje swojej sakiewki i próbuje rywalizować z młodymi o względy kobiet. |
| Strzałka | Arlekin (Zanni) | Sprytny, zwinny służący, który knuje intrygi przeciwko panu, by pomóc młodym kochankom. |
| Frozyna | Kolombina | Przebiegła powiernica i swatka, która potrafi manipulować starszymi dla własnego zysku. |
| Kleant i Eliza | Innamorati (Zakochani) | Para młodych, których miłość jest blokowana przez autorytatywnego rodzica (typowy schemat fabularny). |
Molier, kreśląc postać Harpagona, nie ogranicza się jedynie do pogłębionego rysu psychologicznego. Czerpie on obficie z tradycji commedia dell’arte, co najwyraźniej widać w scenie po kradzieży szkatułki. Monolog bohatera, w którym ten ‚aresztuje’ własne ramię, jest literacką realizacją włoskiego ‚lazzi’ – gagu fizycznego, który poprzez hiperbolizację zachowań uwypukla destrukcyjny wpływ obsesji na umysł człowieka.”
2. Elementy strukturalne i techniczne
Mimo że Skąpiec jest tekstem literackim (zapisanym, a nie improwizowanym), zachowuje dynamikę włoskiego teatru:
- Lazzi (gagi sytuacyjne): Molier wplata w akcję liczne sceny o charakterze farsowym, które przypominają „lazzi” – popisowe numery zręcznościowe lub słowne. Przykładem jest scena, w której Jakub zmienia stroje (raz jest kucharzem, raz stangretem) lub moment, w którym Harpagon „aresztuje” własną rękę, szukając złodzieja.
- Intryga i pomyłki: Podobnie jak we włoskich komediach, silnikiem napędowym akcji jest quiproquo (nieporozumienie) – np. rozmowa Harpagona z Walerym, gdzie jeden mówi o skradzionej szkatułce, a drugi o miłości do Elizy.
- Szczęśliwe zakończenie (Deus ex machina): Nagłe pojawienie się Anzelma i cudowne odnalezienie rodziny to typowy zabieg komediowy, pozwalający rozwiązać beznadziejną sytuację kochanków.
3. Ruch i ekspresja
Choć na maturze analizujemy tekst, warto wspomnieć, że Molier (który sam grał Harpagona) kładł ogromny nacisk na komizm ruchu. Postaci są przerysowane, niemal karykaturalne – to bezpośrednie dziedzictwo aktorstwa maskowego, gdzie gest musiał być czytelny z dużej odległości.
Sceny ze Skąpca o rodowodzie włoskim
„Molier dokonał nobilitacji farsy” – oznacza to, że wziął proste, ludowe chwyty z komedii dell’arte i podniósł je do rangi wysokiej literatury, dodając im głębi psychologicznej (np. tragizm samotności Harpagona).
| Scena / Sytuacja | Co się dzieje? | Element dell’arte |
| Przesłuchanie Strzałki (Akt I) | Harpagon każe Strzałce pokazać ręce, a potem „te trzecie”. Podejrzewa go o kradzież, choć ten nic nie wziął. | Lazzi (gag fizyczny): Klasyczny numer komiczny oparty na absurdalnym ruchu i podejrzliwości, typowy dla maski Pantalone. |
| Rozmowa o „pięknych oczach” (Akt V) | Walery mówi o swojej miłości do Elizy (córki), a Harpagon myśli, że chłopak przyznaje się do kradzieży szkatułki. | Qui pro quo (nieporozumienie): Dialog prowadzony tak, by dwaj bohaterowie mówili o dwóch różnych rzeczach, myśląc, że się zgadzają. |
| Dwie role Jakuba (Akt III) | Jakub przeskakuje między rolą kucharza a stangreta, zmieniając jedynie płaszcz, by zadowolić wymagania Harpagona. | Komizm maski i przebieranki: Wykorzystanie rekwizytu (płaszcza) do błyskawicznej zmiany tożsamości, co było domeną Arlekina. |
| Aresztowanie własnej ręki (Akt IV) | Harpagon po stracie szkatułki wpada w furię, wybiega na scenę i w przypływie szaleństwa chwyta się za własne ramię, krzycząc: „Oddaj mi pieniądze!”. | Lazzi tragikomiczne: Skrajna ekspresja ciała. Postać staje się własną karykaturą, co jest istotą gry w mas |
fAInelekcje 