Informacje wstępne
Kim był Molier?
1. Solidne mieszczańskie korzenie
Jean Baptiste Poquelin (bo tak brzmiało jego prawdziwe nazwisko) nie urodził się w rodzinie artystycznej.
- Dom rodzinny: Przyszedł na świat w 1622 roku w Paryżu. Jego ojciec był zamożnym tapicerem i posiadał prestiżowy tytuł królewskiego kamerdynera-tapicera.
- Perspektywy: Jean Baptiste miał przejąć warsztat i tytuł po ojcu. Zapewniono mu świetne wykształcenie w Jezuickim Kolegium w Clermont, gdzie uczył się łaciny, filozofii i literatury (stąd jego doskonała znajomość antyku, np. Plauta).
- Wykształcenie: Ukończył studia prawnicze w Orleanie i uzyskał tytuł licencjata praw. Wszystko wskazywało na to, że zostanie statecznym urzędnikiem lub rzemieślnikiem.
2. Wielki bunt i narodziny Moliera
W wieku 21 lat Jean Baptiste podjął decyzję, która zszokowała jego rodzinę: porzucił pewną karierę prawniczą na rzecz teatru, który wówczas uchodził za profesję niegodną szlachcica czy szanowanego mieszczanina.
- Związek z rodziną Béjart: Poznał Madeleine Béjart, doświadczoną aktorkę, w której się zakochał. To pod jej wpływem założył w 1643 roku Teatr Znakomity (Illustre Théâtre).
- Przyjęcie pseudonimu: Właśnie wtedy przyjął pseudonim Molière. Zrobił to prawdopodobnie po to, by oszczędzić ojcu wstydu – nazwisko Poquelin nie powinno pojawiać się na afiszach teatralnych „niskiej rozrywki”.
3. Gorzka lekcja: Upadek i tułaczka
Początki w Paryżu były katastrofalne. Teatr zbankrutował, a Molier za długi trafił do więzienia. Po wyjściu na wolność (dzięki pomocy ojca) opuścił stolicę na blisko 13 lat (1645–1658).
- Prowincjonalna szkoła życia: Trupa Moliera wędrowała po całej Francji, grając w stodołach, na placach i w małych salach. To wtedy Molier:
- Podglądał prawdziwe życie ludzi z różnych stanów (stąd realizm jego postaci).
- Uczył się od włoskich trup komedii dell’arte.
- Zaczął pisać własne, krótkie farsy, bo te, które mieli w repertuarze, nudziły widzów.
4. Triumfalny powrót i łaska króla
W 1658 roku Molier wrócił do Paryża jako dojrzały artysta i dyrektor trupy. Przełomem był występ przed młodym królem Ludwikiem XIV na Luwrze. Choć tragedia, którą wystawili, wypadła blado, król zachwycił się farsą napisaną przez Moliera.
- Od tego momentu Molier stał się oficjalnym dostawcą rozrywki dla dworu.
- Jego droga od tapicera, przez dłużnika i wędrownego aktora, aż po królewskiego faworyta, dała mu unikalną perspektywę: znał życie biedoty, śmieszność mieszczan i hipokryzję arystokracji.
5. Molier a dwór królewski
Molier był ulubieńcem Ludwika XIV. Król cenił go nie tylko za talent komediowy, ale też za to, że Molier potrafił ośmieszać arystokrację i duchowieństwo, co pomagało monarsze trzymać te stany w ryzach.
- Protektorat: Król został ojcem chrzestnym pierwszego syna Moliera. To dawało pisarzowi ogromną ochronę przed atakami Kościoła (szczególnie po wystawieniu kontrowersyjnego Świętoszka).
- Występy na dworze: Wiele sztuk Moliera miało swoje premiery w Wersalu lub innych rezydencjach królewskich. Były one częścią tzw. fêtes – wielodniowych zabaw dworskich.
- Teatr Królewski: Trupa Moliera otrzymała prestiżowy tytuł Troupe du Roi (Trupa Królewska) oraz prawo do gry w teatrze Palais-Royal.
Skandale i życie miłosne (Córka czy siostra?)
Życie prywatne Moliera było tematem plotek całego Paryża i niemal doprowadziło go do upadku.
- Związek z Madeleine Béjart: Na początku swojej drogi Molier był związany z aktorką Madeleine Béjart, z którą założył swój pierwszy teatr.
- Małżeństwo z Armandą: W wieku 40 lat Molier poślubił młodszą o 20 lat Armandę Béjart. I tutaj pojawia się największa zagadka: oficjalnie Armanda była młodszą siostrą Madeleine. Jednak wrogowie Moliera (m.in. konkurencyjni aktorzy) rozpuszczali plotki, że Armanda to w rzeczywistości nieślubna córka Madeleine i samego Moliera.
- Oskarżenia o kazirodztwo: Plotka o tym, że Molier poślubił własną córkę, była tak silna, że interweniować musiał sam król Ludwik XIV, który ignorując oszczerstwa, publicznie poparł artystę (został wspomnianym wcześniej ojcem chrzestnym dziecka Moliera i Armandy).
- Bolesna inspiracja: Małżeństwo nie było szczęśliwe. Armanda była młoda, piękna i miała wielu wielbicieli. Historycy literatury uważają, że to właśnie zdrady żony i chorobliwa zazdrość Moliera sprawiły, że jego komedie stały się bardziej gorzkie, a portrety starych mężów (lub ojców jak Harpagon) – bardziej tragiczne.
Ciekawostki o Molierze
- Śmierć na scenie (niemal): Molier zasłabł podczas grania roli w swojej sztuce Chory z urojenia. Zmarł kilka godzin później w domu, wciąż mając na sobie kostium sceniczny.
- Klątwa aktorska: Ponieważ aktorzy byli wyklęci przez Kościół, Molier nie mógł zostać pochowany w poświęconej ziemi. Dopiero interwencja króla pozwoliła na pogrzeb po zmroku, bez uroczystej oprawy.
- Wypadanie włosów: Molier był znany z noszenia ogromnych peruk – co zresztą widać na większości jego portretów. Stały się one częścią wizerunku epoki klasycyzmu.
Wiedza o nieszczęśliwym małżeństwie Moliera z dużo młodszą kobietą pozwala lepiej zrozumieć, dlaczego w Skąpcu tak ostro wyśmiewa on starców (Harpagona), którzy chcą kupić sobie miłość młodych dziewcząt (Marianny). To nie była tylko satyra społeczna – to był głos człowieka, który znał ten ból z autopsji.
O utworze
| Cecha utworu | Opis i najważniejsze informacje |
| Autor | Molier (Jean Baptiste Poquelin) – najwybitniejszy komediopisarz francuskiego baroku/klasycyzmu. |
| Data powstania | 1668 rok (Epoka: Klasycyzm francuski). |
| Gatunek | Komedia charakterów (skupiona na wyolbrzymionej wadzie głównego bohatera) z elementami komedii intrygi. |
| Główne miejsce akcji | Paryż, dom Harpagona (zachowana zasada jedności miejsca). |
| Główny bohater | Harpagon – postać o imieniu pochodzącym od łacińskiego harpa (haczyk, pazur), co symbolizuje jego chciwość i zachłanność. |
| Główny konflikt | Zderzenie świata wartości materialnych (Harpagon) z prawem do szczęścia i miłości (jego dzieci: Kleant i Eliza). |
| Geneza | Inspiracja komedią rzymskiego pisarza Plauta pt. Aulularia (Skarb). |
fAInelekcje 