Tematyka
Zestawienie motywów:
| Motyw | Skąd pochodzi (Geneza) | Jak realizuje go Molier? | Przesłanie moralne |
| Władza pieniądza | Aulularia Plauta (motyw skarbu). | Pieniądz zastępuje Harpagonowi miłość, Boga i rodzinę. Staje się sensem istnienia. | Pieniądz jest narzędziem, a nie celem. Uczynienie z niego bóstwa prowadzi do dehumanizacji. |
| Konflikt pokoleń | Commedia dell’arte (młodzi kontra starzy). | Harpagon rywalizuje z synem o tę samą kobietę (Mariannę) i blokuje szczęście córki dla zysku. | System oparty na tyranii ojca i chciwości niszczy naturalne więzi i zmusza młodych do buntu lub oszustwa. |
| Maska i hipokryzja | Obserwacja dworu i „Afera Świętoszka”. | Walery zakłada maskę potakiwacza, by przypodobać się Harpagonowi. Frozyna kłamie, by zarobić. | W świecie zdominowanym przez chciwego tyrana, szczerość staje się niemożliwa – każdy musi grać jakąś rolę. |
| Lichwa i wyzysk | Realia XVII-wiecznego Paryża. | Scena, w której syn (Kleant) odkrywa, że bezdusznym lichwiarzem jest jego własny ojciec. | Chciwość zabija instynkt ojcowski i honor, sprowadzając relacje ludzkie do czystych kalkulacji. |
Kluczowymi tematami poruszanymi w tych scenach są:
- Skąpstwo jako siła niszcząca: Harpagon, tytułowy skąpiec, stanowi uosobienie patologicznej oszczędności, która zatruwa jego życie i wpływa destrukcyjnie na relacje z własnymi dziećmi, służbą, a nawet na jego własne postrzeganie świata. Jego skąpstwo jest tak wielkie, że staje się obsesją, przewyższającą wszelkie inne uczucia, w tym miłość do własnej rodziny.
- Konflikt pokoleń i priorytetów: Dzieci Harpagona, Eliza i Kleant, reprezentują młodzieńcze pragnienia miłości i swobody, które stoją w ostrej sprzeczności z materialistycznym i kontrolującym podejściem ojca. Ich dążenie do szczęścia w miłości jest tłamszone przez jego chęć kontrolowania ich życia i aranżowania małżeństw z korzyścią finansową.
- Hipokryzja i podstęp jako narzędzia przetrwania: W obliczu tyranii Harpagona, jego dzieci i służba zmuszeni są uciekać się do podstępu, kłamstwa i schlebiania, aby osiągnąć swoje cele lub po prostu uniknąć gniewu skąpca. Walery, udający sługę, oraz Frozyne, profesjonalna swatka, doskonale ilustrują tę konieczność maskowania prawdziwych intencji.
- Miłość jako siła przeciwstawiająca się materializmowi: Pomimo trudności, miłość między Elizą i Walerym oraz między Kleantem a Marianną stanowi kontrast do obsesji Harpagona na punkcie pieniędzy. Ich uczucia są przedstawione jako szczere i głębokie, choć wystawione na ciężką próbę przez postawę ojca.
- Krytyka społeczeństwa: Sztuka w subtelny sposób krytykuje społeczeństwo, w którym pieniądze stają się najwyższą wartością, a ludzie są skłonni do upokorzeń i niemoralnych zachowań w pogoni za zyskiem. Postacie takie jak Simon i Frozyna odzwierciedlają cynizm i pragmatyzm tego świata.
Najważniejsze idee i fakty:
- Skąpstwo Harpagona: Jest on centralną postacią i źródłem wszystkich konfliktów. Jego obsesja na punkcie pieniędzy jest przedstawiona w absurdalnych sytuacjach, takich jak przeszukiwanie kieszeni służącego Strzałki, czy obawa, że rozmowa o dziesięciu tysiącach talarów w ogrodzie mogła zostać usłyszana.
- Cytat: „Och, moje kochane złoto! Moje biedne złoto! Mój drogi przyjacielu! Wydarto mi ciebie; odkąd mi ciebie wydarto, straciłem mą podporę, pociechę, radość: wszystko skończone dla mnie, nie mam co robić na świecie. Bez ciebie żyć mi niepodobna.” (Harpagon, Akt V, Scena 7)
- Aranżowane małżeństwa: Harpagon planuje wydać Elizę za starego i bogatego pana Anzelma, a sam zamierza poślubić młodą Mariannę. Oba plany są motywowane wyłącznie względami finansowymi.
- Cytat: „Co do Kleanta, przeznaczam dlań pewną wdowę, o której mi właśnie mówiono dziś rano; ciebie zaś wydam za pana Anzelma. Tak; jest to człowiek dojrzały, rozsądny i doświadczony; nie ma więcej nad pięćdziesiąt…” (Harpagon, Akt I, Scena 6)
- Cytat: „Otóż, synu, czy wiesz, co ci powiem? że musisz z łaski swojej wybić sobie tę miłostkę z głowy, zaniechać wszelkich kroków względem osoby, którą ja dla siebie wybrałem, oraz jak najrychlej zaślubić tę, którą ci przeznaczam.” (Harpagon do Kleanta, Akt III, Scena 5)
- Miłość Elizy i Walerego: Eliza kocha Walerego, który dla niej przyjął posadę służącego w domu Harpagona. Ich miłość jest szczera i opiera się na zaufaniu i wzajemnym uczuciu, w przeciwieństwie do relacji opartych na pieniądzach.
- Cytat: „Ach, Walery, nie czyń mi te krzywdy i nie sądź wedle innych. Posądzać mnie o wszystko Słowo, Czyn raczej, Elizo, niż o to, bym mógł uchybić temu, com ci powinien. Nazbyt cię kocham, a miłość moja trwać będzie do grobu.” (Walery do Elizy, Akt I, Scena 1)
- Miłość Kleanta i Marianny: Kleant jest zakochany w Mariannie, która z kolei wzbudziła zainteresowanie Harpagona. Ich miłość jest młodzieńcza i namiętna, ale także napotyka na przeszkody ze strony Harpagona.
- Cytat: „Wiele rzeczy, moja siostro; i to w jednym słowie. Kocham.” (Kleant do Elizy, Akt I, Scena 2)
- Cytat: „Młoda osoba, która od niedawna mieszka w tej dzielnicy. Zda się, niebo samo stworzyło ją po to, aby natchnęła miłością każdego, kto się do niej zbliży. Na świecie nie może istnieć nic ponabniejszego; wyznaję, iż straciłem zmysły od pierwszej chwili, kiedy ją ujrzałem.” (Kleant o Mariannie, Akt I, Scena 2)
- Podstęp i schlebianie Walerego: Walery, aby zyskać przychylność Harpagona i być blisko Elizy, ucieka się do schlebiania i udaje, że podziela jego poglądy na temat oszczędności i zarządzania domem.
- Cytat: „Widzisz sama, jak usilnie pracuję nad tym, i ile trzeba było zręczności, aby dostać się do jego domu; jak się maskuję nieustannie, byle mu się przypodobać, i jaką rolę odgrywam tutaj, jedynie dla kupienia sobie jego życzliwości. Czynię w niej zresztą zadziwiające postępy.” (Walery do Elizy, Akt I, Scena 1)
- Wykrycie kradzieży: Harpagon odkrywa kradzież dziesięciu tysięcy talarów ukrytych w ogrodzie. To zdarzenie prowadzi do paniki i oskarżeń, podkreślając jego obsesję na punkcie pieniędzy.
- Cytat: „Złodziej! Złodziej! Rozbójnik! Morderca! Ratunku! Kto w Boga wierzy! Jestem zgubiony! zamordowany! Gardło mi poderżnęli: wykradli mi pieniądze!” (Harpagon, Akt V, Scena 7)
- Oskarżenie Walerego: Jakub, kucharz i stangret, chcąc zemścić się na Walerym, fałszywie oskarża go o kradzież.
- Cytat: „Panie, jeżeli mam powiedzieć całą prawdę, myślę, że to rządca wypłatał tę sztukę.” (Jakub do Harpagona, Akt V, Scena 2)
- Ujawnienie tożsamości Walerego i Marianny: W Akcie V okazuje się, że Walery i Marianna są zaginionymi dziećmi pana Anzelma (który w rzeczywistości nazywa się Don Tomasz d’Alburci), ocalałymi z katastrofy morskiej. To odkrycie rozwiązuje część intryg.
- Cytat: „Jak to! śmiesz mówić, że jesteś synem don Tomasza d’Alburci? Tak; i jestem gotów każdemu to w oczy powtórzyć.” (Walery do Anzelma, Akt V, Scena 5)
- Cytat: „Niebo, moje dzieci, nie wraca mnie wam po to, abym się miał sprzeciwiać waszym pragnieniom. Panie Harpagonie, domyślasz się zapewne, że wybór młodej osoby skieruje się raczej do syna niż do ojca. Et, nie każ sobie tłumaczyć tego, co nie jest zbyt przyjemnie słyszeć, i zgódź się, jak ja się godzę, na te oba małżeństwa.” (Anzelm do dzieci i Harpagona, Akt V, Scena 6)
Podsumowanie:
„Skąpiec prezentuje ostry kontrast między miłością i ludzkimi uczuciami a destrukcyjnym skąpstwem Harpagona. Ukazują, w jaki sposób obsesyjna chęć posiadania pieniędzy może prowadzić do manipulacji, hipokryzji i niszczenia relacji rodzinnych. Pomimo komediowego charakteru, sztuka porusza głębokie tematy społeczne i ludzkie wady, pozostawiając czytelnika z refleksją nad prawdziwą wartością w życiu. Ostateczne rozwiązanie intrygi rodzinnej, choć nieco konwencjonalne dla komedii, podkreśla triumf miłości i prawdy nad egoizmem i materializmem.
fAInelekcje 