Skąpiec jako komedia charakterów
„Skąpiec” Moliera jest podręcznikowym przykładem komedii charakteru. Ten gatunek dramatyczny koncentruje się na psychologicznej prawdzie o ludzkiej naturze, eksponując – często w sposób wyolbrzymiony – jedną dominującą wadę głównego bohatera.
W oparciu o dostarczony tekst, oto jak „Skąpiec” realizuje założenia komedii charakteru:
1. Dominacja jednej cechy (monomania) Cała akcja utworu i relacje między postaciami są podporządkowane jednej, nadrzędnej namiętności Harpagona – chciwości. Nie jest on po prostu oszczędny; jego skąpstwo jest patologiczne i definiuje każde jego działanie.
• Harpagon żyje w ciągłym lęku o swój majątek. Podejrzewa o kradzież własne dzieci i służbę, a nawet samego siebie, gdy głośno mówi o pieniądzach.
• Jego obsesja posuwa się do fizycznego przeszukiwania sługi Strzałki, sprawdzania jego dłoni i „hajdawerów”.
• Każda decyzja życiowa jest przeliczana na pieniądze – Harpagon chce poślubić Mariannę nie z miłości, ale dlatego, że Frozyna zapewnia go o jej „posagu” w postaci oszczędnego trybu życia (niechęć do hazardu i strojów),.
2. Dehumanizacja i odwrócenie hierarchii wartości W komedii charakteru wada bohatera niszczy jego relacje z otoczeniem. Dla Harpagona pieniądze są ważniejsze niż rodzina, honor czy zdrowie.
• Pieniądze jako istota żywa: W słynnym monologu po kradzieży szkatułki Harpagon personifikuje swoje złoto, nazywając je „drogim przyjacielem”, „podporą” i „pociechą”. Twierdzi, że bez pieniędzy „nie ma co robić na świecie” i czuje się, jakby umarł.
• Przedmiotowe traktowanie dzieci: Harpagon chce wydać córkę Elizę za starego Anzelma tylko dlatego, że ten zgadza się wziąć ją „bez posagu”. To fraza-klucz, którą Harpagon powtarza obsesyjnie, ucinając wszelkie argumenty o uczuciach czy różnicy wieku.
• Konflikt z synem: Rywalizuje z własnym synem o kobietę, a gdy Kleant wyznaje mu miłość do Marianny, Harpagon grozi mu wydziedziczeniem i przekleństwem, jeśli ten nie zrezygnuje z dziewczyny,.
3. Statyczność bohatera Cechą charakterystyczną dla tego gatunku jest to, że główny bohater zazwyczaj nie przechodzi przemiany wewnętrznej, mimo perypetii.
• W finale sztuki, gdy dochodzi do szczęśliwego rozwiązania dla młodych par (Kleanta z Marianną i Walerego z Elizą), Harpagon nie wykazuje skruchy ani wzruszenia losem dzieci.
• Jego jedynym warunkiem zgody na śluby jest odzyskanie szkatułki i to, by Anzelm pokrył wszystkie koszty.
• Ostatnia scena jest symboliczna: podczas gdy inni cieszą się odzyskaną rodziną i miłością, Harpagon idzie „uściskać swoją kochaną szkatułkę”. Pozostaje uwięziony w swojej wadzie.
4. Komizm sytuacyjny wynikający z charakteru Wada bohatera prowadzi do absurdalnych i komicznych sytuacji (tzw. qui pro quo).
• Doskonałym przykładem jest przesłuchanie Walerego. Walery mówi o miłości do Elizy (córki Harpagona), a Harpagon jest przekonany, że mowa o skradzionej szkatułce. Gdy Walery mówi o „oczach” ukochanej, Harpagon interpretuje to jako blask złota,.
• Chciwość Harpagona jest tak wielka, że staje się groteskowa – sługa Jakub opowiada plotki krążące po mieście, że Harpagon pozywa kota za zjedzenie resztek baraniny lub sam podkrada owies własnym koniom.
Podsumowanie W „Skąpcu” Molier stworzył studium psychologiczne człowieka opętanego żądzą posiadania. Harpagon nie jest postacią tragiczną, lecz komiczną, ponieważ jego wada jest tak wyolbrzymiona, że staje się on karykaturą człowieka – automatem reagującym tylko na brzęk monet, ślepym na rzeczywiste wartości życia.
Można to porównać do czarnej dziury – charakter Harpagona ma tak potężną siłę grawitacji (skupioną na złocie), że zagina i deformuje wszystko wokół siebie: uczucia, moralność i relacje międzyludzkie, wciągając je w otchłań jego chciwości.
fAInelekcje 