ŚREDNIOWIECZE: Lęk, teocentryzm i równość wobec śmierci
W okresie średniowiecza (a zwłaszcza w jego późnej fazie, czyli na przełomie XIV i XV wieku) popularność motywów wanitatywnych była silnie ugruntowana w tragicznych realiach życia i chrześcijańskiej teologii:
Kontekst historyczny i zbiorowe lęki
• Wysoka śmiertelność i katastrofy: Europa XIV i XV wieku doświadczała licznych tragedii, takich jak Czarna Śmierć (epidemia dżumy), wojny (np. wojny stuletnie) i głód. Codzienność była naznaczona namacalnym poczuciem nietrwałości i przemijalności życia ziemskiego.
◦ W średniowieczu przeciętna długość życia wynosiła zaledwie 30 lat, a śmiertelność przed 20. rokiem życia wynosiła około 40%, co obejmowało dużą śmiertelność dzieci. Najczęściej umierano śmiercią gwałtowną (wypadki, zabójstwa) lub z powodu chorób i epidemii.
• Bojaźliwy stosunek do śmierci: Powyższe realia kształtowały bojaźliwy stosunek do śmierci. Motywy wanitatywne (memento mori, danse macabre) były odpowiedzią na zbiorowe lęki i sposobem na uporanie się z rzeczywistością śmierci.
Deprecjonowanie życia doczesnego i dydaktyzm
• Kult śmierci i pogarda dla świata: W średniowieczu panowało przekonanie, że życie doczesne jest mniej ważne niż życie wieczne. Ojcowie Kościoła akcentowali próżność i znikomość widzialnego świata, tworząc podstawy antymaterialistycznej koncepcji życia.
• Memento mori i ars moriendi: Człowiekowi towarzyszyła myśl „pamiętaj o śmierci” (memento mori) i nauka „sztuki umierania” (ars moriendi), które były chwalebne. Nawet wczesna poezja renesansowa, współistniejąca z obrazami cielesnego rozkładu, koncentrowała się na dydaktycznym typie twórczości vanitas, np. w traktatach o dobrym umieraniu.
• Makabryczna ekspresja: Deprecjonowanie wartości życia łączyło się z unaocznianiem marności tego, co materialne, za pomocą motywu rozkładającego się trupa. Średniowieczne utwory literackie obierały temat vanitas, aby w obrazowy i wyrafinowanie makabryczny sposób ukazywać grozę zjawiska i budzić w czytelniku strach przed śmiercią.
Teologiczna równość (danse macabre)
• Motyw tańca śmierci (danse macabre) – jeden z kluczowych motywów wanitatywnych – pojawił się w późnym średniowieczu (przełom XIV i XV w.). Miał on fundamentalne przesłanie teologiczne, zwracając uwagę na równość wszystkich ludzi wobec śmierci, niezależnie od ich statusu społecznego (papieże, królowie, chłopi)
fAInelekcje 