Ewolucja motywu
Motyw vanitas jest obecny w literaturze i sztuce, ale największy rozkwit przeżył w baroku.
| Epoka/kierunek | Cechy motywu vanitas | Przykładowe realizacji |
| Średniowiecze | Memento mori. Silny nacisk na ucieczkę od świata na rzecz zbawienia duszy. Śmierć jest demokratyczna (motyw danse macabre – tańca śmierci). | Utwory moralizujące, Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią. |
| Renesans | Motyw łagodnieje; skupienie na carpe diem (chwytaj dzień), ale świadomość przemijania wciąż istnieje. Marność jako kontrast dla piękna życia. | J. Kochanowski („Nie masz na świecie żadnej pewnej rzeczy…”). |
| Barok (APOGEUM) | Nasilenie i dramatyzm. Skupienie na kruchości ciała, dualizmie (ciało/duch) i chaosie. Marność jest przerażająca i spektakularna. Jedynym ratunkiem jest ucieczka w sacrum. | D. Naborowski („Krótkość żywota”), M. Sęp Szarzyński („O wojnie naszej…”). |
| Współczesność | Sekularyzacja. Marność traci religijny patos. Dotyczy prozy życia, relacji, pamięci i konsumpcjonizmu. Brak ucieczki w Boga. | J. Podsiadło („Vanitas, et omnia vanitas”), Cz. Miłosz („Piosenka o końcu świata”). |
W baroku vanitas to zachęta do nawrócenia. We współczesności to diagnoza egzystencjalna o braku sensu w świecie pozbawionym absolutu.
fAInelekcje 