Toposy (Topoi) związane z tematyką wanitatywną
Toposy, czyli powtarzalne motywy tematyczne, stanowiły ramy, w których idea wanitatywna była rozwijana w literaturze i sztuce.
• Vanitas – naczelna idea wywiedziona z Księgi Koheleta (Vanitas vanitatum et omnia vanitas), będąca osią tematyczną refleksji o prymacie wartości duchowych nad przemijającymi wartościami materialnymi.
• Memento mori – wezwanie: „Pamiętaj o śmierci”, mające kierować myśli wiernych ku wieczności i rzeczom duchowym, stanowiące ważne przesłanie teologii chrześcijańskiej.
• Danse macabre (Taniec śmierci) – motyw ikonograficzny i literacki przedstawiający taniec personifikowanej Śmierci z przedstawicielami wszystkich stanów społecznych, podkreślający równość wobec nieuchronnego kresu.
• Triumf śmierci – motyw ukazujący Śmierć jako siłę zwycięską i destrukcyjną, często w konfrontacji z różnymi grupami społecznymi, powiązany z Legendą o trzech żywych i trzech umarłych.
• Legenda o trzech żywych i trzech umarłych – opowieść o spotkaniu trzech młodzieńców (często królów/bogaczy) z trzema rozkładającymi się trupami, które pouczają żywych, że doczesne dobra przemijają, a nikt nie uniknie śmierci. Podsumowanie ich mowy brzmiało: Takimi niegdyś byliśmy, jakimi wy dziś jesteście. Jakimi jesteśmy teraz, takimi i wy będziecie!.
• Peregrinatio vitae (wędrowanie życia) – alegoria życia jako trudnej drogi, wygnania, wypełnionego bolesną tęsknotą do „niebieskiej ojczyzny”.
• Theatrum mundi i theatrum universi – toposy, w których ludzkie życie postrzegane jest jako gra aktorska lub scena.
• Vita somnium (Życie snem) – topos ukazujący życie jako marzenie senne lub iluzję.
• Ars moriendi/Ars bene moriendi (Sztuka umierania/dobrego umierania) – tematyka dydaktyczna, popularna we wczesnym renesansie, często w formie traktatów o czterech rzeczach ostatecznych
fAInelekcje 