W sztuce i literaturze z motywem vanitas ściśle związane są określone symbole (zwłaszcza w malarstwie, tzw. „martwa natura wanitywna”).
SYMBOLE CZASU I PRZEMIJANIA
Symbol
Znaczenie alegoryczne
Utwory i autorzy (przykłady)
Czaszka/szkielet
Śmierć, zniszczenie ciała, ostateczny koniec. Bezpośrednie odniesienie do śmierci, przedstawiające martwą część człowieka. Były one również symbolem grzesznego upadku.
D. Naborowski („Krótkość żywota” – opis życia jako „cień, dym, wiatr”).
Zepsuty zegar
Uciekający czas, kruchość ludzkiego życia (śmierć jako zgaśnięcie). Symbolizują upływanie czasu i nieuchronną śmiertelność. Zegarki kieszonkowe dodatkowo symbolizowały przemijanie sukcesu jako dobra luksusowego.
J. Kochanowski (fraszki o życiu ludzkim jako „bańce”).
Świeca
Płonąca świeca obrazuje duszę ludzką, a jej zgaszenie symbolizuje śmierć.
Lustro/kwiaty
Uroda, ułuda, pycha, znikome piękno. przekwitłe, obumierające lub zwiędłe kwiaty i liście symbolizują witalność, która przemienia się w śmierć. Cięte kwiaty są już symbolem śmierci.
W. Szekspir (Sonety – przemijanie urody).
Róże
Symbolizują miłość i seksualność, które są doczesne i próżne.
Tulipany
Symbolizowały w XVII wieku w Holandii bezmyślność i nieodpowiedzialne obchodzenie się z dobrami darowanymi przez Boga (ze względu na manię tulipanową).
Owoce
Zepsute lub gnijące owoce przypominają o śmiertelności i nietrwałości
Bańka mydlana/dym
Nietrwałość, efemeryczność, brak substancji.
J. Podsiadło („Vanitas…”) – marność listy zakupów, zapomnianych drobiazgów.
SYMBOLE DÓBR I WŁADZY
Symbol
Znaczenie alegoryczne
Korona/insygnia 👑
Marność i nietrwałość ziemskiej władzy i potęgi. Śmierć nie szanuje hierarchii.
Monety/skarby 💰
Marność bogactwa i chciwości. Dobra materialne są bezużyteczne po śmierci.
Książki/globus/instrumenty naukowe 📚
Marność wiedzy i ludzkiej mądrości. Ograniczenia ludzkiego rozumu w obliczu boskiej wieczności.
Broń/zbroja ⚔️
Marność ziemskiej siły, przemijanie chwały wojennej i męstwa.
SYMBOLE ZMYSŁOWYCH PRZYJEMNOŚCI
Symbol
Znaczenie alegoryczne
Instrumenty muzyczne 🎶
Marność zmysłowych przyjemności i uciech. Ulotność i nietrwałość chwilowej rozrywki. Symbolizują marność muzyki, która przez swoją efemeryczność (ulotny charakter) natychmiast umiera i nie może niczego utrwalić.
Wino/puste kielichy 🍷
Marność przyjemności związanych ze smakiem i pijaństwem.
Lustro/kosmetyki 💄
Marność próżności i pychy. Upływ czasu niszczy urodę. Odzwierciedla kobiece piękno i atrakcyjność, ale jednocześnie ich przemijanie oraz próżność.
SYMBOLE NADZIEI I ZBAWIENIA
Symbol
Znaczenie alegoryczne
Kłosy pszenicy/laur 🌿
Wbrew marności – symbol zmartwychwstania i wiecznego życia. Często są to jedyne symbole wskazujące na możliwość zbawienia.
Muszla 🐚
Symbol pielgrzymowania i ostatecznego celu – raju i wieczności. Kosztowne muszle, szkło, biżuteria, insygnia władzy (korony, berła, tiary), puchary i egzotyczne owoce symbolizują przemijanie powodzenia, pokusę, dekadencję oraz utratę władzy i bogactwa.
fAInelekcje 