Informacje wstępne
Opowiadanie Olgi Tokarczuk „Profesor Andrews w Warszawie”, pochodzące ze zbioru „Gra na wielu bębenkach” (2001), stanowi wnikliwe studium psychologiczne i kulturowe, osadzone w realiach polskiego stanu wojennego. Utwór przedstawia losy brytyjskiego profesora psychologii, który przybywa do Warszawy 12 grudnia 1981 roku, w przeddzień wprowadzenia stanu wojennego. Jego podróż służbowa, mająca na celu propagowanie idei naukowej, niespodziewanie przeradza się w surrealistyczną odyseję przez obcą i niezrozumiałą rzeczywistość.
Kluczowe doświadczenie bohatera opiera się na całkowitej dezorientacji, utracie kontaktu z przewodniczką, załamaniu komunikacji oraz konfrontacji z absurdem opresyjnego systemu. Jego racjonalne, intelektualne narzędzia okazują się bezużyteczne w obliczu fundamentalnych problemów, takich jak głód, zimno i strach. Główne motywy utworu obejmują obraz stanu wojennego widziany z perspektywy obcokrajowca, dramat jednostki uwikłanej w machinę historii, miasto jako symboliczny labirynt, kryzys tożsamości oraz przymusową redukcję potrzeb, prowadzącą do swoistego katharsis i odrodzenia. Opowiadanie, będące lekturą szkolną i tematem egzaminów maturalnych, jest kluczowym tekstem do zrozumienia zarówno specyfiki schyłkowego PRL-u, jak i uniwersalnych zagadnień podejmowanych w twórczości noblistki.
Autor: Olga Tokarczuk (ur. 1962), laureatka Literackiej Nagrody Nobla (2018).
Gatunek: opowiadanie z elementami psychologicznymi, absurdalnymi i egzystencjalnymi ze zbioru Gra na wielu bębenkach
Koncepcja: utwór często bywa interpretowany jako studium zderzenia cywilizacyjnego (Zachód vs. Europa Środkowa/Wschodnia) oraz kryzysu racjonalizmu.
Płaszczyzny: tekst łączy płaszczyznę realistyczną (podróż, Warszawa) z płaszczyzną symboliczną i oniryczną (spotkanie z rybą).
Czas akcji: od 12 grudnia 1981 r.
Miejsce akcji: Warszawa
Fabuła opowiadania osadzona jest w jednym z najbardziej dramatycznych momentów powojennej historii Polski. 13 grudnia 1981 roku generał Wojciech Jaruzelski ogłosił wprowadzenie stanu wojennego, a władzę w kraju przejęła Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego (WRON), przez Polaków ironicznie nazywana „wroną”.
Rzeczywistość stanu wojennego, w której niespodziewanie znalazł się profesor Andrews, charakteryzowała się:
• Militaryzacją przestrzeni publicznej: Na ulicach miast pojawiły się czołgi, wozy opancerzone i patrole wojskowe, co dla bohatera stanowiło widok absurdalny i niezrozumiały.
• Izolacją i zerwaniem komunikacji: Jednym z pierwszych działań władz było wyłączenie cywilnej sieci telefonicznej, co w opowiadaniu staje się bezpośrednią przyczyną zagubienia i samotności profesora. Wprowadzono także cenzurę korespondencji.
• Represjami wobec opozycji: Zawieszono działalność organizacji społecznych, w tym NSZZ „Solidarność”, a tysiące działaczy internowano. Nagłe zniknięcie przewodniczki bohatera, Goshy, symbolizuje ten chaos i nieprzewidywalność.
• Trudnościami życia codziennego: Wszechobecne były kolejki, puste półki sklepowe oraz system kartkowy na podstawowe produkty żywnościowe. Widok sklepu z octem i musztardą jako jedynymi dostępnymi towarami staje się dla Andrewsa symbolem ekonomicznej zapaści.
Symbolicznym obrazem tamtych czasów jest słynna fotografia Chrisa Niedenthala „Czas Apokalipsy”, przedstawiająca transporter opancerzony na tle warszawskiego kina „Moskwa”. Opowiadanie Tokarczuk literacko oddaje tę atmosferę absurdu, strachu i zawieszenia.
Tu znajdziesz zdjęcie Chrisa Niedenthala
fAInelekcje 