Przykład
Przykład 1: Obraz Zdzisława Beksińskiego
Przykład 2: Portret małżonków Arnolfini, Jan van Eyck
Przykład 3: Plakaty do filmu „Lalka”
Przykład 4: Reklama PLAY z Michałem Żebrowskim
Jacques-Louis David „Śmierć Marata”
Obraz Jacques’a-Louisa Davida „Śmierć Marata” (1793 r.) jest jednym z najwybitniejszych dzieł francuskiego klasycyzmu, stanowiącym nie tylko hołd złożony przyjacielowi, ale przede wszystkim nowatorski przykład malarstwa historycznego w służbie rewolucyjnej propagandy.
1. Kontekst historyczny i cel propagandowy
Obraz powstał w 1793 roku, w samym środku walk frakcyjnych Rewolucji Francuskiej, po zasztyletowaniu Jean-Paula Marata przez żyrondystkę Charlotte Corday 13 lipca.
• David jako Jakobin: David był przyjacielem Marata i prominentnym jakobinem, co sprawiło, że jego dzieło miało natychmiastowy i głęboko polityczny cel: ukazanie Marata jako męczennika rewolucji.
• Idealizacja zbrodniarza: Poprzez idealizację David przekształcił postać, która w rzeczywistości była ultraradykalnym propagandzistą nawołującym do masowych mordów, w świeckiego świętego i bohatera, który zginął w służbie ludu. W ten sposób sztuka stała się polem manipulacji politycznej, tworząc mit kosztem prawdy historycznej.
2. Analiza formalna i kompozycja
Obraz charakteryzuje się surowością i wzniosłością typową dla klasycyzmu, lecz stosuje metody reportażu, co było nowatorskie dla malarstwa historycznego.
• Kompozycja i tło: Obraz ma prostą kompozycję zdominowaną przez równowagę pionów i poziomów, rezygnując z dramatycznych linii diagonalnych. Duża część, zwłaszcza górna, to monotonna, ciemna, pusta przestrzeń (szara lub brunatna płaszczyzna). Takie tło potęguje surowość, monumentalizm i ciszę sceny, sprawiając wrażenie, jakby ciało zostało porzucone „wśród niczego”.
• Światło: Oświetlenie, padające z górnej lewej/prawej strony, jest mocne i dramatyczne (można dopatrzeć się nawiązań do konwencji barokowej, gdzie postacie świętych wyłaniają się z mroku). Skupia ono całą uwagę widza na wyidealizowanej postaci Marata i detalach na pierwszym planie.
• Atmosfera: Wbrew gwałtowności morderstwa, całe dzieło tchnie wyciszeniem i spokojem.
3. Ikonografia męczeństwa (idealizacja i symbolika)
David celowo użył klasycznych i chrześcijańskich motywów, aby nadać śmierci Marata rangę boskiej ofiary.
• Idealizacja ciała: Mimo że Marat cierpiał na uciążliwą chorobę skóry (która wymagała częstych kąpieli, co historycznie potwierdza umieszczenie go w wannie), David przedstawił go w heroicznej nagości z gładką, młodą skórą, bez znamion choroby.
• Motywy antyczne: Wanna, w której zginął Marat (co David postawił za pretekst do ukazania nagiej postaci), została wystylizowana na antyczny sarkofag, podnosząc rangę wydarzenia do wymiaru heroicznego spoczynku. Białe nakrycie głowy Marata nawiązuje do szat noszonych w czasach przed Chrystusem.
• Motywy chrześcijańskie: Postawa Marata, zwłaszcza jego bezwładnie zwisające prawe ramię, jest wzorowana na ikonografii Chrystusa w scenach zdjęcia z krzyża lub Złożenia do Grobu (np. Michała Anioła czy Caravaggia). Dzięki temu dzieło Davida zyskało miano „Piety rewolucji”.
• Twarz: Twarz Marata jest łagodna, niemal z sielankowym uśmiechem lub w wyrazie głębokiego spokoju, co sugeruje, że przyjął swój los z godnością i heroizmem.
4. Symbolika przedmiotów
Przedmioty w obrazie są „rekwizytami męczeństwa” i niosą moralną interpretację czynu Marata, tworząc trygon rewolucji (tekst, nóż, pióro).
| Obiekt | Symbolika / rola |
| List (petycja) | Marat trzyma w lewej dłoni list od Corday. Widoczna treść (np. „Moje wielkie nieszczęście czyni mnie godną twej łaskawości”) miała ukazać Marata jako wielkodusznego bohatera pomagającego potrzebującej, a nie bezwzględnego radykała. List ten był pretekstem, który pozwolił Corday na wejście. |
| Pióro i kałamarz | Pióro w martwej prawej dłoni symbolizuje pracę Marata jako dziennikarza („Przyjaciel Ludu”) i jego walkę za pomocą słowa pisanego. |
| Nóż | Zakrwawiony nóż, narzędzie zbrodni, leży na podłodze, zestawiony w opozycji do pióra. David usunął nóż z ciała, a ranę ukazał subtelnie, minimalizując przemoc. |
| Drewniana skrzynia/stolik | Pełni rolę biurka do pisania. Jest symbolem ubóstwa i uczciwości polityka, który poświęcił się idei. Na niej znajduje się dedykacja: „Maratowi – David w roku drugim” (l’an deux), podkreślająca polityczny kontekst i hołd artysty. |
Dzięki tym zabiegom David osiągnął mistrzowski efekt, przekształcając akt politycznego morderstwa w przejmujące, ponadczasowe przedstawienie ofiary złożonej za ideały rewolucji, co nadało mu wymiar metafizyczny, pomimo pozornego realizmu. Obraz jest nowatorski jako próba połączenia wzniosłego stylu historycznego z intymnym i współczesnym tematem
Nawiązania
Obraz Jacques’a-Louisa Davida „Śmierć Marata” jest wykorzystany w filmie Andrzeja Wajdy „Danton” jako jeden z fundamentalnych emblematów rewolucji, niosący ze sobą symbolikę zarówno rewolucyjnego mitu, jak i mechanizmów tyranii.
Wykorzystanie obrazu Davida w filmie Wajdy ukazuje następujące aspekty:
1. Symbolika rewolucji i jej uniwersalnych mechanizmów
Obraz Śmierć Marata, namalowany w 1793 roku, jest kluczowym emblematem rewolucji francuskiej, łączącym tekst (pismo, listy, gazety) ze śmiercią i nadzieją na osiągnięcie nowego świata poprzez krwawą ofiarę. Dla jakobinów i Davida, Marat był świeckim męczennikiem, który poświęcił się dla sprawy najbiedniejszych.
W filmie Wajdy, malarz Jacques-Louis David, będący przyjacielem Robespierre’a i jakobinem, jest obecny. W scenie rozgrywającej się w pracowni Davida, David pracuje nad portretem Marata, podczas gdy Robespierre, dyktator ostatniego etapu rewolucji, pozuje do szkicu. W ten sposób film łączy akt twórczy gloryfikujący ofiarę rewolucji (Marata) z rodzącą się tyranią uosabianą przez Robespierre’a.
2. Emblemat zwycięstwa słowa nad sprawiedliwością i narodzin tyranii
Obraz Davida przedstawia znaczący układ obiektów, które w kontekście filmu symbolizują podstawowy trygon rewolucji: tekst, nóż i pióro.
• Pióro (narzędzie pracy Marata-dziennikarza, symbol walki słowem) zestawione jest z długim nożem (narzędzie zbrodni). David idealizuje Marata, ukazując go jako bohatera, który zginął z „bronią dziennikarską” (piórem) w ręku, co potępia metody żyrondystów (Charlotte Corday), czyli podstęp i przemoc.
• List trzymany w dłoni Marata, zawierający petycję, która posłużyła Corday za pretekst do wejścia, ukazuje podstęp zabójczyni, a David celowo nadał liście treść, która miała ukazać Marata jako wspaniałomyślnego bohatera pomagającego potrzebującym (prośba o łaskawość), a nie kogoś, kto podpisuje wyroki śmierci.
Film Wajdy odwołuje się do tej emblematycznej serii stworzonej przez Davida, w której tekst (pisany i drukowany, w tym listy i gazety) jest systemem nerwowym rewolucji, ale też jej wypaczeń (donosy, plotki). W kontekście tyranii, Marat, radykalny zwolennik masowych mordów, zostaje wyidealizowany przez Davida jako męczennik za sprawę.
Wajda używa obrazu, by wskazać na mechanizmy zbrodni, manipulacji i kłamstwa, które stały się tłem wydarzeń politycznych. Idealizacja Marata przez Davida (przekształcenie w „święty obraz” rewolucji) jest jednym z przykładów, w jaki sposób historia staje się polem manipulacji politycznej i konstruowania mitu na potrzeby władzy totalnej, kosztem prawdy. Rewolucja niszczy to, co sama z takim trudem stworzyła, a David, jako artysta rewolucji, jest częścią tego procesu.
3. Kontrast z Robespierre’em i tyranią widzialności
W pracowni Davida, kontrast między idealizowanym Maratem a żywym Robespierre’em podkreśla uniwersalną tyranię. Robespierre, wielki przyjaciel Davida, który zleca gilotynowanie Dantona, jest przedstawiony w pracowni Davida w scenie, gdzie odrzuca wszelkie emblematy władzy cesarskiej, nie chcąc pozować do portretu.
Pusta przestrzeń na wielkim białym płótnie (fresku) Davida, przeznaczona na portret Robespierre’a, staje się świadectwem toczących się wydarzeń. Robespierre obawia się „tyranii widzialności” i ukrywa swoją twarz pod grubą warstwą białego pudru, stając się osobą zamaskowaną i tajemniczą, ukrytym „pająkiem” w labiryncie intryg. Niemożność namalowania Robespierre’a symbolizuje jego nieuchwytność i to, że jest on tylko mocą własnego mitu, który uświęca każdą ofiarę, jeśli służy to wzmocnieniu labiryntu władzy.
W ten sposób obraz Davida o Maracie staje się kluczowym elementem w filmie, który analizuje tragiczne uwikłanie wydarzeń i wzmacnianie totalitarnych rządów oparte na okrucieństwie i walce o władzę, co Wajda odnosi do uniwersalnego modelu historii
fAInelekcje 