Edward Munch, Krzyk

„Krzyk” (Skrik, niem. Der Schrei der Natur) Edvarda Muncha jest jednym z kluczowych i najbardziej rozpoznawalnych dzieł w historii sztuki, będąc zarazem ikoną ekspresjonizmu. Obraz ten odzwierciedla głęboki niepokój, lęk oraz egzystencjalny ból współczesnego człowieka, a jego tematyka skupia się na kondycji ludzkiej, lękach i śmierci.

Informacje podstawowe i technika

Munch stworzył obraz w 1893 roku jako część serii zatytułowanej „Fryz z życia”, poświęconej tematom miłości, lęków i śmierci. Artysta stworzył aż cztery kolorowe wersje Krzyku (dwie temperą i dwie pastelami/kredkami) oraz litografię, dążąc do jak najpełniejszego oddania emocjonalnego przekazu.

• Najsłynniejsza wersja, wykonana techniką mieszaną (olej, tempera i pastel na kartonie), znajduje się w zbiorach Galerii Narodowej w Oslo.

• Jedna z pastelowych wersji z 1895 roku została sprzedana w 2012 roku za rekordową kwotę blisko 120 milionów dolarów.

• Obraz był wielokrotnie kradziony – skradziono wersję z Galerii Narodowej w 1994 roku oraz wersję z Muzeum Muncha w 2004 roku, lecz obie odzyskano.

Geneza i inspiracja

Kluczowym momentem inspiracji do stworzenia Krzyku było intensywne osobiste przeżycie Muncha, które opisał w swoim dzienniku. Artysta wspominał, że podczas spaceru o zachodzie słońca nad fiordem Ekeberg w Oslo poczuł nagły przypływ melancholii i lęku, doświadczając wrażenia „nieskończonego krzyku przechodzącego przez naturę”.

Na powstanie dzieła miały wpływ również jego trudności emocjonalne i psychiczne. W tym czasie jego siostra Laura trafiła do szpitala psychiatrycznego, co było dla Muncha, który sam miał obawy przed dziedziczeniem chorób psychicznych, bolesnym doświadczeniem. Tę osobistą rozpacz można interpretować jako niemy krzyk natury.

Jako dodatkowe źródło inspiracji dla intensywnie czerwonej barwy nieba sugeruje się efekty erupcji wulkanu Krakatau w 1883 roku, która przez lata wpływała na kolorystykę europejskich zachodów słońca.

Opis i kompozycja

Krzyk jest arcydziełem ekspresjonizmu, który odrzucał dokładne odtwarzanie rzeczywistości na rzecz subiektywnego wyrażania emocji.

• Postać centralna: To zdeformowana, groteskowa sylwetka, kurczowo trzymająca się za głowę, z wykrzywioną w bólu i strachu twarzą oraz nienaturalnie dużym i łysym czołem. Postać ta, pozbawiona cech indywidualnych, jest często interpretowana jako everyman – uniwersalny symbol człowieka współczesnego.

• Gest: Ręce zasłaniające uszy sugerują próbę odcięcia się od rozdzierającego hałasu, który słyszy tylko ta postać, lub wzmacniają wrażenie krzyku wydobywającego się z jej wnętrza.

• Tło i linie: Tło wypełnia dynamiczny i rozedrgany pejzaż. Intensywna czerwień i pomarańcz nieba, zestawione z chłodnym błękitem fiordu, potęgują dramatyzm i chaos. Faliste linie krajobrazu i ciała zdają się rezonować z krzykiem i sugerować wewnętrzne rozedrganie psychiczne.

• Kontrast: Na moście, obok głównej postaci, widoczne są dwie odwrócone tyłem sylwetki, które wydają się obojętne na rozpacz i cierpienie centralnej figury, co podkreśla jej osamotnienie i izolację.

Interpretacja i symbolika

Krzyk jest uniwersalną metaforą lęku istnienia, strachu przed śmiercią, samotnością i bezradnością wobec nieuchronności czasu i ludzkiego losu. Obraz jest artystycznym wyrazem duchowego niepokoju epoki końca XIX wieku.

• Most można interpretować jako symboliczną granicę między światem zewnętrznym a przestrzenią wewnętrznej refleksji i psychicznych zmagań.

• Czerwone niebo bywa odczytywane jako symbol wewnętrznego niepokoju, chaosu lub siły natury.

• Analizy podkreślają, że dzieło to jest wglądem w psychikę twórcy, który na długo przed narodzinami współczesnej psychoanalizy zgłębiał ludzką duszę i emocje.

Ciekawostki

Ukryty napis: Na najstarszej wersji obrazu z 1893 roku, w lewym górnym rogu, znajduje się ledwo widoczna inskrypcja wykonana ołówkiem: „To mogło zostać namalowane tylko przez szaleńca!”. Autorem ukrytej, ledwo widocznej inskrypcji „To mogło zostać namalowane tylko przez szaleńca!” (lub „To mógł namalować tylko szaleniec!”) jest sam Edvard Munch. Napis ten, sporządzony ołówkiem, znajduje się w lewym górnym rogu najstarszej wersji obrazu Krzyk z 1893 roku. Potwierdzenie autorstwa:

• Wielu ekspertów początkowo sugerowało, że napis to akt wandalizmu popełniony przez anonimowego widza lub mściwego dowcipnisia,.

• Zagadka została rozwiązana dzięki analizie przeprowadzonej przez specjalistów z Norweskiego Muzeum Narodowego,. Badacze wykorzystali fotografię w podczerwieni, aby uwidocznić ślady grafitu, a następnie porównali inskrypcję z odręcznym pismem Muncha zachowanym w jego dziennikach i listach,.

• Kurator Norweskiego Muzeum Narodowego, Mai Britt Guleng, potwierdziła, że bez wątpienia napis został wykonany przez Muncha.

Kontekst i interpretacja napisu:

• Uważa się, że Munch dodał ten napis po pierwszej wystawie obrazu w Norwegii w 1895 roku,. Wystawa ta spotkała się z ostrą krytyką ze strony rodzimej publiczności, a jeden z krytyków uznał dzieło za dowód, że Munch nie jest „normalnym człowiekiem o zdrowym umyśle”,.

• Podczas debaty publicznej zorganizowanej przez Towarzystwo Studenckie w Kristianii (Oslo) stan psychiczny malarza był kwestionowany, m.in. przez studenta medycyny,. Munch, który sam obawiał się odziedziczenia chorób psychicznych (wielu członków jego rodziny zmagało się z problemami tej natury), był głęboko dotknięty tą krytyką,,.

• Fraza może być interpretowana jako ironiczny komentarz Muncha na temat krytyki,, a jednocześnie jako wyraz wrażliwości artysty. Munch pisał o sobie, że zmagał się z głębokim uczuciem niepokoju, które starał się manifestować w swojej sztuce.

Erupcja Krakatau w 1883 roku spowodowała zmiany atmosferyczne, które najprawdopodobniej wpłynęły na niezwykłą kolorystykę nieba przedstawioną na obrazie.

• Dominujące dramatyczne czerwienie i pomarańcze w tle dzieła mogą być bezpośrednim odzwierciedleniem tych globalnych zjawisk. Erupcja Krakatau silnie zabarwiła niebo na czerwono w części zachodniej półkuli przez wiele miesięcy w latach 1883 i 1884.

• Hipoteza, że to zjawisko przyrodnicze zainspirowało Muncha, została wysunięta przez astrofizyka Donalda W. Olsona w 2004 roku i jest potwierdzona przez opisy w czasopismach naukowych i poezji z tamtego okresu, mówiące o „intensywnym czerwonym świeceniu” nieba.

• Sam Munch opisał to doświadczenie w swoim dzienniku, mówiąc, że „niebo nagle przybrało barwę krwistej czerwieni” podczas spaceru o zachodzie słońca.

Warto jednak zaznaczyć, że niektórzy badacze spierają się z tym wyjaśnieniem, twierdząc, że Munch był malarzem ekspresyjnym i był zainteresowany bardziej subiektywnym wyrażaniem emocji niż dosłownym odtwarzaniem tego, co widział.

Wpływ na popkulturę

• Ekspresjonizm: Krzyk miał formatywny wpływ na ruch ekspresjonistyczny (zwłaszcza w Niemczech), inspirując grupy takie jak Die Brücke i Der Blaue Reiter, które rozwijały ideę emocji jako fundamentu sztuki.

• Obraz Muncha osiągnął status ikony kultury masowej.

• Horror Krzyk: Najbardziej charakterystycznym przykładem jest maska mordercy z serii horrorów „Krzyk” (Scream) Wesa Cravena, która przypomina zdeformowaną twarz postaci z obrazu Muncha, stając się elementem groteskowym i przerażającym w konwencji slashera.

• Polska kultura: Obraz inspirował polską twórczość, w tym piosenkę Jacka Kaczmarskiego „Krzyk” oraz powieść Stanisława Przybyszewskiego o tym samym tytule, który wprowadził twórczość Muncha do Polski.
• Memy: Krzyk został również wykorzystany w internecie jako mem „Krzyk”, który łączy słynny obraz z banalnymi, codziennymi sytuacjami, a jego prześmiewczy wydźwięk ma za zadanie rozładować napięcie związane z odczuwaniem strachu.

Strony: 1 2 3 4 5 6