| Chanson de geste | (fr. Pieśń o czynie) Gatunek literacki; średniowieczny epos rycerski, opowiadający o legendarnych i historycznych czynach bohaterów wojennych, najczęściej związanych z Karolem Wielkim. | Najważniejszy gatunek wczesnośredniowiecznej literatury świeckiej. Pieśń o Rolandzie jest jego najstarszym i najdoskonalszym przykładem. |
| Epos rycerski | Gatunek obejmujący chansons de geste, charakteryzujący się inwokacją, patetycznym stylem, szczegółowymi opisami walk i postaci oraz idealizacją bohatera. | Fundament literatury średniowiecznej; wzorzec narracyjny i ideologiczny dla późniejszych opowieści rycerskich. |
| Teocentryzm | (gr. theos – Bóg, centrum – środek) Światopogląd średniowieczny, stawiający Boga w centrum wszechświata i życia ludzkiego. | Wyraźnie widoczny w Pieśni: Roland umiera za wiarę, wzywa Boga, a jego duszę zabierają aniołowie. Cała walka ma charakter sakralny. |
| Dualizm | Zasada kompozycyjna utworu: wyraźny, absolutny podział świata przedstawionego na dwie przeciwstawne, walczące strony – Dobro (Frankowie, chrześcijanie) i Zło (Saraceni, poganie). | Uproszczony, klarowny obraz świata, typowy dla średniowiecznej estetyki moralnej i religijnej. |
| Patos | Podniosły, uroczysty i wzniosły ton narracji, szczególnie w scenach bitewnych i śmierci bohaterów. | Wzmacnia wymowę ideową eposu – ukazuje bohaterstwo i ofiarę w świetle wieczności. |
| Hrabia Roland | Główny bohater, wzór rycerza idealnego (miles christianus). Cechy: męstwo, pycha (hybris – nie chce zadąć w róg, by nie stracić honoru), wierność królowi i Bogu. | Uosobienie średniowiecznego etosu rycerskiego i cnót kardynalnych: honor i wierność lenna. |
| Roland jako miles Christi | (łac. Żołnierz Chrystusa) Określenie Rolanda, który walczy nie tylko za króla, ale przede wszystkim za wiarę chrześcijańską. Jego śmierć jest męczeństwem (sacrificium). | Sakralizacja wojny: nadanie walce religijnego, krzyżowego sensu. Wprowadzenie idei krucjaty. |
| Durandal | Miecz Rolanda, wykuty przez aniołów. Ostrze zawiera relikwie (ząb św. Piotra, krew św. Bazylego, włos św. Dionizego). | Uświęcenie oręża i walki. Miecz jest atrybutem bohatera; Roland próbuje go zniszczyć przed śmiercią, by nie wpadł w ręce pogan. |
| Olifant | Róg Rolanda, wykonany z kości słoniowej. Jego dźwięk jest symbolem wezwania pomocy i ostrzeżenia. | Symbol pychy i honoru. Roland zadął w niego za późno, ratując honor (nie prosił o pomoc), ale skazując siebie i swoich ludzi na śmierć. |
| Ganelon | Ojczym Rolanda. Jest symbolem zdrady i grzechu. Zdradza chrześcijan i sprowadza Saracenów na tyły armii Karola. | Motyw zdrady i kary (Ganelon zostaje skazany i rozszarpany); kontrast etyczny dla Rolanda i Oliviera. |
| Idealizacja | Metoda kreacji postaci i świata, polegająca na ukazywaniu bohaterów jako doskonałych, wolnych od wad, ucieleśniających ideały epoki. | Wzorzec literacki – epos nie opisuje świata realistycznie, lecz formułuje idealne wzorce osobowe (władcy, rycerza). |
| Karol Wielki | Władca Francji, w eposie idealizowany. Ma 200 lat, jest „oświecony przez Boga”, namiestnik Chrystusa na ziemi. | Wzór idealnego władcy chrześcijańskiego. Jego postać łączy ziemską władzę z boską misją. |
| Roncevaux | Wąwóz w Pirenejach, miejsce historycznej bitwy w 778 r. (w eposie to miejsce zasadzki Saracenów). | Przestrzeń uświęcona męczeńską śmiercią Rolanda i jego towarzyszy – symbol ofiary i walki o wiarę. |
| Asemia | (gr. a – brak, sema – znak) Scena śmierci Rolanda jest przykładem tzw. asémii – gestów i znaków, które mówią więcej niż słowa (Roland kieruje twarz ku Hiszpanii, wyznając miłość do ojczyzny, i bije się w pierś, wyznając grzechy). | Poetyka gestu – charakterystyczna dla średniowiecza, gdzie mowa ciała i symbolika przedmiotu (Durandal) wyrażały uczucia i postawy. |
fAInelekcje 