Epos rycerski
Epos rycerski, którego Pieśń o Rolandzie jest wzorcowym przykładem, narodził się w średniowieczu jako odpowiedź na zapotrzebowanie na wielkie dzieła epickie, kontynuujące tradycję homerycką.
Cechy wspólne eposów rycerskich
Eposy rycerskie, w tym Pieśń o Rolandzie, wykazują wiele zbieżności z tradycją eposu homeryckiego:
1. Forma i styl Jest to zazwyczaj długi poemat epicki, wierszowany. Charakteryzuje się epickością, podniosłością stylu, rozlewnością opisów oraz kunsztowną składnią.
2. Tematyka heroiczna Utwory te opiewają bohaterskie czyny rycerzy i zawierają sceny batalistyczne i heroiczne. Tłem wydarzeń są chwile przełomowe dla danego narodu.
3. Idealizacja postaci Ukazują wyidealizowane postacie bohaterów oraz wskazują wzorzec idealnego rycerza.
4. Etos rycerski (Kanon zachowań) Postępowanie bohaterów (jak Roland, Oliwier, Zygfryd czy Rydygier) jest uwarunkowane zasadami etosu rycerskiego. Do tych zasad należą:
◦ Gotowość do walki i śmierci Gotowość do walki aż do śmierci była podstawowym obowiązkiem rycerza, a unikanie jej traktowano jako hańbę. Zarówno Roland, jak i Rydygier odrzucają możliwość poddania się.
◦ Wierność zobowiązaniom Ważnym motywem jest dochowanie wierności danemu słowu, zwłaszcza powinności lennika względem seniora (króla). Wierność wobec Karola Wielkiego jest kluczowa dla Rolanda.
◦ Honor i chwała pośmiertna Rycerski honor, wierność królowi i ojczyźnie są cenione wyżej niż samo życie. Dbanie o dobrą sławę (tak by „nie pohańbiono w pieśni”) jest nadrzędną wartością.
◦ Zemsta Zgodnie z etosem rycerskim, śmierć przyjaciela lub krewnego należało pomścić. Zemsta była motywacją dla Karola Wielkiego (ukaraniem Ganelona) oraz dla Krymhildy (pomstą za Zygfryda). Co ciekawe, zemsta wchodziła w zakres dopuszczalnych, a nawet zalecanych zachowań rycerskich, choć stała w sprzeczności z ewangelicznym nakazem odpuszczania winy.
◦ Solidarność stanowa Mentalność rycerska wymagała okazywania szacunku innym rycerzom, niezależnie od przynależności narodowej.
Różnice między eposami rycerskimi (a także różnice wobec eposu homeryckiego)
Główne różnice dotyczą roli czynnika nadprzyrodzonego oraz sposobu przedstawienia śmierci i wartości.
1. Różnica wobec eposu homeryckiego (rola sił wyższych)
W eposie homeryckim bogowie intensywnie ingerowali w działania ludzi, niejednokrotnie decydując o ich losach. W eposie rycerskim bohaterowie działają samodzielnie, kierując się własnymi wyborami.
• Rola Boga i aniołów: W eposie rycerskim wola i obecność Boga oraz aniołów są obecne, ale postaci boskie nie kreują losów bohaterów. W Pieśni o Rolandzie aniołowie (Święty Gabriel, Cherubin i Święty Michał) zstępują jedynie w scenach, gdzie sfera sakralna i ziemska się przenikają, np. w chwili śmierci Rolanda, aby zabrać jego duszę do raju.
2. Różnice wewnątrz gatunku (między Pieśnią o Rolandzie a Pieśnią o Nibelungach)
| Cecha | Pieśń o Rolandzie (Epos francuski) | Pieśń o Nibelungach (Epos niemiecki) |
| Kontekst religijny | Bardzo wyraźny. Roland walczy jako obrońca chrześcijaństwa przeciwko innowiercom (Saracenom), co łączy utwór z ruchem krucjatowym i pątniczym. | Mniej wyraźny. Utwór nie przedstawia wojen motywowanych wyznaniowo. |
| Motywy fantastyczne | Niewielkie. Fantastyka pojawia się głównie w kontekście sakralnym (interwencja aniołów). | Większe wykorzystanie motywów fantastycznych, wywodzących się z mitów i sag skandynawskich (np. Zygfryd kąpie się we krwi smoka, stając się niemal odporny na ciosy, posiada skarb Nibelungów i czapkę niewidkę). |
| Śmierć (ars moriendi) | Śmierć jest wysoce rytualizowana, świadoma i heroiczna (utwór stanowi wzorzec ars bene moriendi, czyli sztuki pięknego umierania). Scena śmierci Rolanda jest idealizowana i sakralizowana – leży twarzą do Hiszpanii, bije się w piersi, wyznaje grzechy, modli się, stylizuje się na Chrystusa, a jego duszę zabierają aniołowie. | Brak szczegółowych opisów rytuału ars moriendi. Śmierć Zygfryda jest mniej heroiczna – ginie skrytobójczo z powodu swojej „pięty Achillesowej” (listek lipy na plecach). |
| Wizerunek rycerza | Głównie idealny (Roland, Oliwier). Roland symbolizuje wzorzec rycerza chrześcijańskiego i męczennika za wiarę. | Ukazuje bardziej złożone postawy (np. Rydygier rozdarty między przysięgą Krymhildzie a szacunkiem dla sprowadzonych przez siebie rycerzy burgundzkich). |
Pieśń o Rolandzie jest przykładem literatury parenetycznej, która poprzez idealizację bohatera i uwzniośloną scenę śmierci, ukazywała archetyp średniowiecznego rycerza, który jest bogobojny, odważny, honorowy, patriota i zawsze dotrzymuje słowa.
fAInelekcje 