Śmierć rycerza
Śmierć Rolanda w wąwozie Roncevaux to jeden z kluczowych i najbardziej symbolicznych momentów w literaturze średniowiecznej, uosabiający etos rycerski i ideę męczeństwa (sacrificium).
Oto opis jego śmierci w punktach, z uwzględnieniem motywacji i symboliki:
- Odmowa wezwania pomocy: Roland, kierowany dumą i honorem, odmawia zadęcia w róg (Olifant) na początku bitwy, mimo prośby Oliviera. Nie chce, by Frankowie pomyśleli, że się boi, i by ściągnął hańbę na swoją osobę. Uważa, że brak wezwania pomocy jest ważniejszy niż złamanie elementarnych zasad strategii.
- Bitwa i rzeź: Po heroicznej walce tylna straż Karola Wielkiego zostaje niemal całkowicie wybita. Roland widzi śmierć swojego przyjaciela, Oliviera, i masakrę swoich wojowników.
- Zadęcie w Olifant: Gdy bitwa jest już przegrana, Roland decyduje się zadąć w róg. Czyni to jednak nie po to, by ocalić swoje życie, lecz by wezwać Karola Wielkiego na pole bitwy, aby pomścił poległych (Roland niemal pęka z wysiłku, zadając sobie śmiertelną ranę).
- Śmiertelna rana: Umierający Roland oddala się w góry. Ostatnim wysiłkiem próbuje zniszczyć swój cudowny miecz – Durandal, który ma w rękojeści relikwie. Uderza nim w skałę, aby broń nie wpadła w ręce Saracenów, ale miecz pozostaje cały.
- Przygotowanie do śmierci (symbolika asemii):
- Kładzie się pod sosną, twarzą zwrócony ku Hiszpanii. Gest ten symbolizuje jego miłość do ojczyzny („słodkiej Francji”) i pogardę dla wroga.
- Kładzie pod siebie swój miecz i róg, aby żaden Saracen nie splugawił go, zabierając broń i symbol chrześcijanina.
- Bije się w pierś rękawicą, wyznając swoje grzechy i błagając o Boże przebaczenie.
- Śmierć i Zbawienie:
- Wyciąga do Boga prawą rękawicę – gest przyjęcia go do lenna niebieskiego (wierność królowi niebieskiemu).
- Bóg zsyła Archanioła Gabriela (i innych aniołów), którzy zstępują z nieba i zabierają jego duszę.
- Jego śmierć nie jest klęską, lecz męczeństwem (sacrificium) i zwycięstwem moralnym – Roland zostaje wyniesiony na ołtarze jako żołnierz Chrystusa (miles Christi).
- Konsekwencje: Karol Wielki, słysząc róg, wraca, znajduje umarłego Rolanda, opłakuje go i mści jego śmierć w kolejnej bitwie, a następnie sprawuje sąd nad zdrajcą Ganelonem.
Zabiegi językowe w opisie śmierci Rolanda
Śmierć Rolanda jest jednym z najbardziej podniosłych momentów w eposie, a jej patetyzm osiągnięto za pomocą licznych zabiegów stylistyczno-językowych.
Środki językowe w opisie śmierci Rolanda (Strofy CLXXIII–CLXXVI):
| Zabieg językowy | Cel i funkcja | Cytat weryfikujący |
| Apostrofa/lament | Uosobienie przedmiotu (miecz, róg) oraz uroczyste, pożegnalne zwrócenie się do niego. Wyraża silną więź emocjonalną i symbolizuje honor. | „Ha, Durendalu, jaki tyś piękny i święty!” (Do miecza). „O ciebie, mieczu, gryzie mnie ból i troska. Raczej umrzeć niż zostawić ciebie poganom!” |
| Epitet stały | Powtarzalne określenia podkreślające status, walory i uświęcenie postaci/przedmiotu. Typowe dla epiki. | „Karol, cesarz siwobrody” (stały epitet Karola). „Ziemia słodkiej Francji” (stały epitet ojczyzny). „Dobry wasal” (określenie Rolanda). |
| Wyliczenie (enumeracja) | Wymienienie relikwii w rękojeści Durendala; podniesienie wartości miecza i uzasadnienie, dlaczego nie może wpaść w ręce Saracenów. | „Twoja złota gałka pełna jest relikwij: ząb świętego Piotra, krew świętego Bazylego i włosy wielebnego świętego Dionizego, strzęp szaty Najświętszej Panny.” |
| Idealizacja / hiperbola | Podkreślenie nadludzkiej siły i znaczenia miecza oraz nadnaturalny wymiar umierania. | „Miecz zgrzyta, nie pryska, nie szczerbi się.” (w próbie złamania). „Tobą zdobyłem tyle szerokich ziem…” |
| Symbolika gestu (asemia) | Wyrażenie postawy bohatera bez słów. Ma wymiar feudalny i religijny. | „Biegnie rycerz pędem na szczyt góry…” (Symboliczne wzniesienie się, analogia do Chrystusa na Golgocie). „Położył się na zielonej murawie, twarzą do ziemi.” (Akt pokory, pokuty i pożegnania). |
| Symboliczne ustawienie ciała | Gest patriotyzmu i wierności etosowi rycerskiemu. | „Obrócił głowę ku zgrai pogan; tak czyni chcąc, aby Karol powiedział i wszyscy jego ludzie, że umarł jako zwycięzca i jako zacny hrabia.” |
| Modlitwa i symbolika lenna (asemia) | Przygotowanie duszy na śmierć i złożenie hołdu lennego Bogu. | „Raz po raz słabnącą ręką uderza się w piersi.” (Wyznanie grzechów, mea culpa). „Za grzechy swoje wyciąga ku Bogu swoją rękawicę.” (Gest oddania się pod opiekę seniora / wasalstwo wobec Boga). |
| Interwencja sacrum | Udział sił nadprzyrodzonych (anielskich) w ziemskim wydarzeniu. | „Bóg zsyła mu swego anioła Cherubina i świętego Michała Opiekuna; z nimi przyszedł i święty Gabrjel. Niosą duszę hrabiego do raju.” |
| Patos i styl podniosły | Użycie słownictwa i składni uroczystej, wzniosłej, budzącej szacunek i współczucie. | „Wyciąga do Boga prawą rękawicę – gest przyjęcia go do lenna niebieskiego.” |
Te zabiegi służą przemienieniu fizycznej śmierci Rolanda w śmierć heroiczną i męczeńską (ars moriendi – sztuka umierania), co jest centralnym elementem średniowiecznego etosu rycerskiego i religijnego.
fAInelekcje 