Tren Fortynbrasa: Liryka roli i demaskacja cynizmu
Wiersz „Tren Fortynbrasa” (pochodzący z tomu Studium przedmiotu) jest jednym z najbardziej znanych i najczęściej interpretowanych liryk Herberta. Jest to przykład liryki roli (lub liryki maski), w której poeta wykorzystuje postać znaną z dramatu Szekspira (Hamlet) do wyrażenia swoich refleksji etycznych i politycznych, stawiając Fortynbrasa w opozycji do Hamleta.
Zbigniew Herbert Tren Fortynbrasa
Teraz kiedy zostaliśmy sami możemy porozmawiać książę jak mężczyzna
z mężczyzną
chociaż leżysz na schodach i widzisz tyle co martwa mrówka
to znaczy czarne słońce o złamanych promieniach
Nigdy nie mogłem myśleć o twoich dłoniach bez uśmiechu
i teraz kiedy leżą na kamieniu jak strącone gniazda
są tak samo bezbronne jak przedtem To jest właśnie koniec
Ręce leżą osobno Szpada leży osobno Osobno głowa
i nogi rycerza w miękkich pantoflach
Pogrzeb mieć będziesz żołnierski chociaż nie byłeś żołnierzem
jest to jedyny rytuał na jakim trochę się znam
Nie będzie gromnic i śpiewu będą lonty i huk
kir wleczony po bruku hełmy podkute buty konie artyleryjskie werbel
werbel wiem nic pięknego
to będą moje manewry przed objęciem władzy
trzeba wziąć miasto za gardło i potrząsnąć nim trochę
Tak czy owak musiałeś zginąć Hamlecie nie byłeś do życia
wierzyłeś w kryształowe pojęcia a nie glinę ludzką
żyłeś ciągłymi skurczami jak we śnie łowiłeś chimery
łapczywie gryzłeś powietrze i natychmiast wymiotowałeś
nie umiałeś żadnej ludzkiej rzeczy nawet oddychać nie umiałeś
Teraz masz spokój Hamlecie zrobiłeś co do ciebie należało
i masz spokój Reszta nie jest milczeniem ale należy do mnie
wybrałeś część łatwiejszą efektowny sztych
lecz czymże jest śmierć bohaterska wobec wiecznego czuwania
z zimnym jabłkiem w dłoni na wysokim krześle
z widokiem na mrowisko i tarczę zegara
Żegnaj książę czeka mnie jeszcze projekt kanalizacji
i dekret w sprawie prostytutek i żebraków
muszę także obmyślić lepszy system więzień
gdyż jak zauważyłeś słusznie Dania jest więzieniem
Odchodzę do moich spraw Dziś w nocy urodzi się
gwiazda Hamlet Nigdy się nie spotkamy
to co po mnie zostanie nie będzie przedmiotem tragedii
Ani mam witać się ani żegnać żyjemy na archipelagach
a ta woda te słowa cóż mogą cóż mogą książę
Charakterystyka formalna i liryka roli
„Tren Fortynbrasa” to monolog-maska, w którym podmiotem lirycznym jest Fortynbras, władca, który na końcu dramatu „Hamlet” obejmuje rządy w Danii. Herbert dokonuje demaskacji i szyderstwa wobec bohatera, który w Szekspira jest pozytywny, a w interpretacji Herberta staje się cyniczną postacią.
• Język i styl: Wiersz ten, podobnie jak inne utwory liryczne roli Herberta, jest przesycony kolokwializmami i napuszoną retoryką na pokaz. Występuje w nim semantyka kolokwialna, np. Fortynbras mówi do Hamleta: „Nie byłeś do życia”.
• Tendencja stylistyczna: Wiersz jest przykładem stylizacji na język pragmatyczny czy socjolekt, co służy referencyjności i asertoryczności. Wpisuje się to w szerszą tendencję stylistyczną poezji Herberta, którą można określić jako poezję kultur (łączącą elementy stylu klasycznego i masowego).
Opozycja Hamlet – Fortynbras (konflikt wartości)
Wiersz opiera się na radykalnym kontraście między dwoma archetypami:
| Postać | Symbolizowane wartości (według Fortynbrasa) | Rola w interpretacji Herberta |
| Hamlet | Idealizm, bunt, dramatyczna śmierć, filozofia, „efektowny sztych”. | Symbol klęski idealizmu i poświęcenia. Jego śmierć, choć heroiczna, jest uznana przez Fortynbrasa za „łatwiejszą część”. |
| Fortynbras | Realizm, cynizm, porządek, władza, zimna kalkulacja. | Symbol cynicznej władzy i polityki. Zdradza go pogarda („mrowisko”) i bezsilny gniew, które usiłuje ukryć. Fortynbras u Herberta nie jest tym samym, co u Szekspira; jest „zwykłym świntuszem”. |
Fortynbras uzasadnia swoją wizję świata, w której „męstwo objawia się szczególnie poprzez odpowiedź na los przynoszący niepowodzenie”. Jego postawa charakteryzuje się „wiecznym czuwaniem” i zimną, utylitarną perspektywą (patrzenie na świat jako na „mrowisko”).
Tren jako komedia złej wiary i szyderstwo
Herbert określa „Tren Fortynbrasa” jako „komedię złej wiary”. Ironia w tym wierszu staje się szyderstwem, ponieważ Fortynbras jest „zbyt daleko od poety”, by budzić współczucie czy wyrozumiałość.
• Pochwała czuwania i pogarda dla śmierci: Fortynbras cynicznie kpi ze śmierci Hamleta, zestawiając ją z własną ciężką, ale konieczną rolą polityka. „Lecz czymże jest śmierć bohaterska wobec wiecznego czuwania / z zimnym jabłkiem w dłoni na wysokim krześle / z widokiem na mrowisko i tarczę zegara”. Ten opis czuwania przywodzi na myśl „obmyślanie lepszego systemu więzień” i „branie miasta za gardło”, co jest cyniczną metaforą rządzenia i władzy.
• Demaskacja jako liryczny cel: Liryka roli u Herberta jest często liryka demaskacji. W tym wierszu Fortynbras jest demaskowany jako „zwykły świntuch”, który próbuje ukryć swój cynizm i bezsilny gniew na Hamleta. Przez usta Fortynbrasa Herbert odsłania rozciągliwość faktów i makiawelizm argumentacji.
Kontekst klasycyzmu i ironii
Wiersz ten, choć używa języka potocznego i kolokwializmów, wpisuje się w ogólny klasycyzm tematu Herberta, ponieważ:
• Wykorzystuje postać z tradycji: Herbert sięga po „wielką postać literacką” (postać Fortynbrasa), która ma już swoją idealizującą anegdotę, aby ją demitologizować.
• Ironia jako narzędzie oceny: W poezji Herberta ironia jest środkiem, który pozwala zneutralizować nieprzystawalność norm do rzeczywistości, ideałów do doświadczenia. Ironia zwraca się przeciwko bohaterowi lirycznemu (Fortynbrasowi), który poświęca swą godność i staje się komiczny, aby wartości (heroizm Hamleta, moralność) mogły ocaleć.
• Etyczne przesłanie: Wiersz, poprzez negatywny wzorzec Fortynbrasa, afirmuje ideały w momencie klęski, co jest typowe dla Herbertowskiej postawy obrońcy wolności i godności ludzkiej.
Tytuł utworu Zbigniewa Herberta „Tren Fortynbrasa”
Tytuł utworu Zbigniewa Herberta „Tren Fortynbrasa” jest kluczowy dla zrozumienia zarówno formy wiersza, jak i zawartej w nim polemiki filozoficzno-etycznej, charakterystycznej dla twórczości poety.
Oto znaczenie tytułu w kontekście źródeł:
Forma literacka: Odwołanie do gatunku „trenu” i jego zanegowanie
Tytuł „Tren Fortynbrasa” bezpośrednio nawiązuje do gatunku liryki lamentacyjnej – trenu (elegii żałobnej).
• Oczekiwanie a rzeczywistość: Sam tytuł sugeruje, że w utworze powinniśmy odnaleźć „eksplozję żalu, rozpaczy, opłakiwanie śmierci królewicza duńskiego [Hamleta]”. Tradycyjny tren powinien ukazywać wielkość zmarłego, jego zasługi, a także ogrom straty, z wątkiem wyciszenia i pogodzenia się ze śmiercią pojawiającym się dopiero na końcu.
• Polemika z konwencją: Herbert celowo używa tego tytułu, aby zanegować konwencję. Źródła wskazują, że w wierszu, poza bezpośrednim zwrotem do Hamleta, brakuje tradycyjnych wyznaczników trenu. Utwór ma formę monologu dramatycznego Fortynbrasa, który jest rzeczowy (racjonalny) i od samego początku stanowi rozrachunek z umarłym.
• Monolog Fortynbrasa: Jest to liryka roli, w której Herbert konstruuje bohatera-podmiotu obdarzonego określonymi cechami – Fortynbras to monologista o określonej proweniencji literackiej, którego monolog jest jedynym głosem słyszalnym w wierszu.
Kontekst literacki: „Dalszy ciąg” wątku szekspirowskiego i reinterpretacja
„Tren Fortynbrasa” jest przykładem techniki twórczej Herberta polegającej na kreowaniu „dalszych ciągów” wątków historii czy też kultury.
• Pytanie „co było dalej?”: Wiersz jest odpowiedzią na pytanie, co stało się (co mogło się stać) po śmierci Hamleta. Takie spekulacje służą Herbertowi jako pretekst do wniosków natury uniwersalnej, filozoficznych albo etycznych.
• Reinterpretacja Szekspira: Herbert próbuje zreinterpretować dramaty Szekspirowskie, by odnaleźć w nich nowe znaczenie. W tym przypadku, monolog Fortynbrasa (zwycięzcy, który przejął duński tron) staje się narzędziem do przedstawienia konfliktu dwóch postaw.
Znaczenie filozoficzne: Zderzenie wartości
Tytuł i zawartość utworu symbolizują zderzenie dwóch światów wartości i filozoficzną polemikę Herberta.
• Hamlet (idealizm, etyka): Reprezentuje świat idealny, poszukujący sensu, pogrążony w kombinacjach myślowych i wewnętrznym konflikcie, który wierzył w kryształowe pojęcia, a nie „glinę ludzką”. Hamlet symbolizuje szlachetne ideały, które nie mają miejsca w racjonalizmie politycznym.
• Fortynbras (realpolitik, materializm): Jest wyznawcą realpolitik, uosabia świat materialny, który „odziera człowieka i nie daje mu doskonalenia swojej duszy”. Fortynbras reprezentuje racjonalizm polityczny i prawo silniejszego.
• Polemika historyczno-etyczna: Śmierć Hamleta oznacza triumf Fortynbrasa, a wraz z nim racjonalizmu politycznego w procesie historycznym. Fortynbras próbuje udowodnić Hamletowi, że jego śmierć była konieczna, bo i tak niczego by nie osiągnął. Herbert pokazuje, że w dziejach zwycięża prawo silniejszego. Wiersz ukazuje brak harmonii przeciwieństw między racjami zwycięzcy i ofiary, co jest dowodem na to, że Herbert nie postuluje zgodności przeciwieństw (wbrew np. Heraklitowi). Antytezą dla trenu Fortynbrasa jest milczenie ze strony zamordowanego księcia.
Tytuł „Tren Fortynbrasa” jest zatem sarkastycznym i ironicznym wstępem do dramatycznego monologu o naturze władzy, historii i nieuchronności klęski tych, którzy kierują się etyką, a nie pragmatyzmem
Konteksty
Zasada prawa silniejszego:
W wierszu Fortynbras próbuje udowodnić Hamletowi, że jego śmierć była konieczna, bo i tak niczego by nie osiągnął. Herbert ukazuje, że w dziejach zwycięża prawo silniejszego.
Brak harmonii przeciwieństw:
„Tren Fortynbrasa” jest jednym z utworów, w których poeta wyraźnie rozróżnia racje zwycięzcy i ofiary, negując tym samym harmonię przeciwieństw (co jest polemiką np. z filozofią Heraklita i stoicyzmem). Fortynbras, wyznawca realpolitik, szydzi z Hamleta, który nie może przedstawić swoich racji:
„Ani nam witać się ani żegnać żyjemy na archipelagach / a ta woda te słowa cóż mogą cóż mogą książę”.
Kontekst etyczny i moralistyczny:
utwór wyraża moralistyczną postawę Herberta wobec historii, polegającą na obronie wartości i etyki wbrew historycznemu determinizmowi i przemocy.
Nonkonformizm i wartość przegranej:
klęska Hamleta, choć nieuchronna w porządku historii, staje się wyrazem heroicznej postawy. Herbert rezygnuje z idei „ducha dziejów” (którą krytykował w polemice z Heglem i marksizmem) na rzecz pamięci o ofiarach.
Wierność a racjonalizm:
wiersz ten, podobnie jak cały dorobek Herberta, dotyka tematu wierności wartościom. Postawa Hamleta, mimo że bardziej uwikłana w wewnętrzny konflikt, jest przeciwieństwem Fortynbrasa, który kieruje się rozsądkiem i pragmatyzmem.
Kwestia godności:
W szerszym kontekście twórczości Herberta, Fortynbras jest typem „atlety władzy” i „despoty”, któremu cnota (personifikowana w innym wierszu) wydaje się śmieszna w swoim uporze i nieatrakcyjna. W „Trenie Fortynbrasa” poeta porusza problemy moralne i podkreśla znaczenie refleksji etycznej
fAInelekcje 