Nike która się waha
Utwór ten jest reinterpretacją mitu, w którym Zbigniew Herbert „oderał [postać] z pewnej naleciałości patyny tradycji”, ukazując antyczną boginię w sposób bardziej realny i ludzki dla współczesnych czasów.
Nike która się waha
Najpiękniejsza jest Nike w momencie
kiedy się waha
prawa ręka piękna jak rozkaz
opiera się o powietrze
ale skrzydła drżą
widzi bowiem
samotnego młodzieńca
idzie długą koleiną
wojennego wozu
szarą drogą w szarym krajobrazie
skał i rzadkich krzewów jałowca
ów młodzieniec niedługo zginie
właśnie szala z jego losem
gwałtownie opada
ku ziemi
Nike ma ogromną ochotę
podejść
pocałować go w czoło
ale boi się
że on który nie zaznał
słodyczy pieszczot
poznawszy ją
mógłby uciekać jak inni
w czasie tej bitwy
więc Nike waha się
i w końcu postanawia
pozostać w pozycji
której nauczyli ją rzeźbiarze
wstydząc się bardzo tej chwili wzruszenia
rozumie dobrze
że jutro o świcie
muszą znaleźć tego chłopca
z otwartą piersią
zamkniętymi oczyma
i cierpkim obolem ojczyzny
pod drętwym językiem
Dialog z antykiem i symbolika Nike
Wiersz ten jest jednym z tekstów, w którym Herbert nawiązuje do antyku.
• Tytułowa Nike, grecka bogini zwycięstwa, została przedstawiona w momencie jej największej ludzkiej wrażliwości: kiedy się waha.
• Herbert rewiduje tradycyjny, posągowy obraz bogini, która jest zazwyczaj symbolem triumfu i nieustępliwości.
• W wierszu to Nike, która się waha, jest najpiękniejsza. Jej piękno jest związane ze współczuciem i przejęciem się losem drugiego człowieka.
Odsłonięcie dylematu moralnego
W centrum wiersza znajduje się ogromny dylemat moralny bogini. Nike obserwuje młodego, nieznanego żołnierza idącego na śmierć:
• Żołnierz ten idzie „długą koleiną / wojennego wozu / szarą drogą w szarym krajobrazie”. Jest to obraz uniwersalnej, wojennej scenerii, a niedookreślenie postaci młodzieńca (nie wiadomo, czy to starożytny, czy współczesny wojownik) sprawia, że wiersz staje się ponadczasowy.
• Nike, której rola sprowadza się do koronowania zwycięzców na polu bitwy, odczuwa ludzkie emocje. Ma „ogromną ochotę / podejść / pocałować go w czoło”.
• Ten gest czułości i miłości, gdyby został wykonany, uchroniłby młodzieńca przed śmiercią i pozwoliłby mu „uciec jak inni”. Pocałunek ten pozwoliłby mu odkryć bezsens wojny.
Wierność konwencji a triumf wartości
Ostatecznie Nike rezygnuje z impulsywnego gestu współczucia i pozostaje w swojej posągowej pozie, której nauczyli ją rzeźbiarze.
• Paradoks wyboru: Nike powściąga swoje wzruszenie, aby dochować wierności konwencji i swojej ustalonej roli.
• Jej decyzja nie wynika z braku uczuć, lecz z wstydzenia się „tej chwili wzruszenia”. Jak w całej poezji Herberta, jest to element powściągliwości emocjonalnej i klasycznej dykcji, która służy wywyższeniu wartości moralnych ponad subiektywne uczucia.
• Wierność konwencji (czyli postawie, jakiej oczekują wartości) pozwala Herbertowi objąć także chęć wyzwolenia się z tej konwencji i tym samym uchwycić prawdę życia.
• Jeśli Nike pozwoliłaby się prowadzić wzruszeniu, wyzwoliłaby się z „martwego, pomnikowego schematu”. Fakt, że Nike się waha, świadczy o możliwości interferencji znaków przeszłości i teraźniejszości w poezji Herberta.
• Najpiękniejsze jest współczucie. W wierszu tym wielkość Nike polega na wewnętrznej walce, która, choć niewidoczna, potwierdza wartość współczucia i etycznego podejścia do klęski i śmierci.
Technika i język utworu
Utwór „Nike, która się waha” jest przykładem tego, jak Herbert wykorzystuje poetykę faktu w celu udramatyzowania tematu:
• Wiersz ten, choć dotyczy antycznej bogini i mitologicznego motywu, jest sprawozdaniem lirycznym.
• Podobnie jak inne utwory Herberta, stosuje zdania asertoryczne (stwierdzające) w celu wyłożenia tezy podanej już na początku:
„Najpiękniejsza jest Nike w momencie / Kiedy się waha”.
• W wierszu widoczna jest tendencja do uniwersalizacji tematu, co jest cechą klasycyzmu Herberta. Choć poeta mierzy się z tematem wojny i śmierci, rezygnuje z „ogrania rozpaczy i łatwego zagubienia”, nadając swojej poezji swobodną wieloznaczność.
• W wierszach Herberta, które nawiązują do antyku, te postaci są ukazywane jako „bardziej realne dla naszych czasów”, zrywając z idealizacją tradycji.
W kontekście twórczości Herberta, który często podkreśla wymiar moralny, wiersz o Nike jest pytaniem o sens jakichkolwiek wojen i o obowiązek zachowania wartości (godności, honoru, odwagi) nawet za cenę własnego życia. Poprzez rezygnację z osobistej czułości na rzecz wyższego porządku, Nike potwierdza wierność ideałom.
fAInelekcje 