Dlaczego reforma?
O znaczącej reformie zasad pisowni i interpunkcji języka polskiego, ogłoszonej przez Radę Języka Polskiego przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk, która wejdzie w życie 1 stycznia 2026 roku zapewne wszyscy już słyszeli.
Celem tych zmian jest uproszczenie i ujednolicenie reguł oraz eliminacja wyjątków, które sprawiały piszącym największe problemy. Najważniejsze korekty obejmują obowiązkową pisownię wielką literą nazw mieszkańców miast i dzielnic (np. Warszawianin), ujednolicenie zapisu cząstki nie- z imiesłowami i przymiotnikami we wszystkich stopniach (zawsze łącznie), a także wprowadzenie większej elastyczności w pisowni par wyrazów równorzędnych (np. tuż-tuż). Ponadto, ujednolicona zostanie pisownia wielką literą w nazwach własnych, takich jak marki wyrobów, obiekty przestrzeni publicznej (np. Plac Zbawiciela) oraz nazwy nagród i orderów, z wyjątkiem słowa ulica. Zmiany te, będące największą reformą od 1936 roku, mają za zadanie poprawić przejrzystość i zmniejszyć liczbę błędów ortograficznych.
Zgodnie z informacjami zawartymi w źródłach, Rada Języka Polskiego (RJP) przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk (PAN) ogłosiła zmiany w zasadach polskiej pisowni, które zaczną obowiązywać od 1 stycznia 2026 roku. Decyzję tę, jak podano w komunikacie z 10 maja 2024 r., podjęto na posiedzeniach w latach 2022–2024. Odległy termin wejścia w życie przepisów ma na celu umożliwienie wszystkim, w tym wydawcom, autorom słowników i programów szkolnych, dostosowanie się do nowej sytuacji.
Głównym celem reformy jest uproszczenie i ujednolicenie zasad pisowni, eliminacja wyjątków oraz niejasności, które sprawiały piszącym problemy. Jak podkreśla prof. Katarzyna Kłosińska, przewodnicząca RJP, wiele z tych zmian było postulowanych od lat i sankcjonuje to, co już funkcjonuje w użyciu (uzusie językowym). Jest to pierwsza tak duża reforma ortograficzna od 1936 roku. Rada Języka Polskiego skorzystała z prawa nadanego jej przez ustawę o języku polskim z 1999 r., aby oficjalnie skodyfikować przepisy.
Ważne jest, że zmiany nie dotyczą podstawowych zasad polskiej ortografii, takich jak stosowanie rz i ż, ch i h czy ó i u. Chodzi o tzw. konwencjonalne zasady pisowni, związane głównie z użyciem wielkich i małych liter oraz pisownią łączną, rozdzielną i z łącznikiem
Rada Języka Polskiego opublikowała również dokument Zasady pisowni i interpunkcji polskiej, który od 1 stycznia 2026 roku stanie się jedynym obowiązującym zbiorem przepisów ortograficznych i interpunkcyjnych.
Szczegółowy wykaz zmian w pisowni
Oto najważniejsze zmiany, które wejdą w życie od 2026 roku:
Pisownia wielką i małą literą:
- Nazwy mieszkańców: Zawsze wielką literą będą pisane nazwy mieszkańców miast, ich dzielnic, osiedli i wsi, np. Warszawianin, Ochocianka, Mokotowianin, Nowohucianin, Łęczyczanin, Chochołowianin. Znosi to dotychczasowy podział, w którym np. Europejczyk pisano wielką literą, a warszawiak małą.
- Nieoficjalne nazwy etniczne: Dopuszczalny będzie zapis małą lub wielką literą, np. kitajec lub Kitajec, angol lub Angol, makaroniarz lub Makaroniarz.
- Nazwy wyrobów przemysłowych: Wprowadzono pisownię wielką literą nie tylko nazw firm i marek, ale także pojedynczych egzemplarzy tych wyrobów. Przykładowo: samochód marki Ford oraz pod oknem zaparkował czerwony Ford.
- Nazwy w przestrzeni publicznej: Pierwszy wyraz w nazwach obiektów, taki jak aleja, brama, bulwar, osiedle, plac, park, kopiec, kościół, pałac, zamek, most, pomnik, cmentarz, będzie pisany wielką literą. Wyjątkiem pozostaje słowo ulica, które nadal będzie pisane małą literą. Przykłady: Aleja Róż, Plac Zbawiciela, Kościół Mariacki, ale ulica Józefa Piłsudskiego.
- Nazwy lokali: Wszystkie człony (oprócz przyimków i spójników) w wielowyrazowych nazwach lokali usługowych i gastronomicznych będą pisane wielką literą, np. Karczma Słupska, Kino Charlie, Apteka pod Orłem, Zajazd u Kmicica.
- Nazwy geograficzne: Wielką literą będą pisane wszystkie człony nazw, w których drugi człon jest rzeczownikiem w mianowniku, np. Morze Marmara, Pustynia Gobi, Półwysep Hel.
- Nazwy komet: Wszystkie człony nazw komet będą pisane wielką literą, np. Kometa Halleya.
- Nazwy nagród i odznaczeń: Wszystkie człony w nazwach orderów, medali, nagród i tytułów honorowych będą pisane wielką literą, np. Nagroda Nobla, Honorowy Obywatel Miasta Krakowa.
Pisownia łączna i rozdzielna
- Cząstki -bym, -byś, -by… ze spójnikami: Wprowadzono rozdzielną pisownię tych cząstek ze spójnikami, np. Zastanawiam się, czy by nie pojechać w góry. Dotychczasowe formy jak tobyś czy bobyście znikną ze słowników. Zasada ta nie dotyczy słów takich jak gdyby czy jakby.
- Pisownia nie z imiesłowami odmiennymi: Ustanowiono bezwyjątkową pisownię łączną partykuły nie z imiesłowami odmiennymi (przymiotnikowymi), niezależnie od ich znaczenia (czasownikowego czy przymiotnikowego). Zniesiono tym samym tzw. „świadomą pisownię rozdzielną”.
- Pisownia nie z przymiotnikami i przysłówkami: Wprowadzono łączną pisownię nie z przymiotnikami i przysłówkami odprzymiotnikowymi we wszystkich stopniach – również wyższym i najwyższym. Przykłady: niemilszy, nienajmilszy, nielepiej, nienajlepiej.
- Pisownia z cząstką pół-: Wprowadzono łączną pisownię w wyrażeniach takich jak: półzabawa, półżartem, półserio, półspał. Natomiast w odniesieniu do jednej osoby (np. określając pochodzenie) będzie stosowany łącznik: pół-Polka, pół-Francuzka.
- Przedrostki super-, ekstra-, mini- itp.: Dopuszczono pisownię rozdzielną obok łącznej, np. superpomysł lub super pomysł, ekożywność lub eko żywność. Uzupełniono też regułę, że jeśli po przedrostku występuje wyraz pisany wielką literą, stawia się łącznik, np. super-Europejczyk.
- Cząstki niby- i quasi-: Wprowadzono jednolitą pisownię łączną z wyrazami zapisywanymi małą literą, np. nibyartysta, quasinauka. Pisownia z łącznikiem zostaje zachowana przed wyrazami pisanymi wielką literą, np. niby-Polak.
Inne zmiany
- Przymiotniki od nazw osobowych: Ujednolicono zapis przymiotników zakończonych na -owski (tworzonych od nazw osobowych) – będą one zawsze pisane małą literą, niezależnie od znaczenia (dzierżawczego czy jakościowego), np. dramat szekspirowski, epoka zygmuntowska. Przymiotniki odimienne zakończone na -owy, -in/-yn, -ów będą mogły być zapisywane małą lub wielką literą, np. jackowe dzieci lub Jackowe dzieci.
- Wyrazy równorzędne: W parach wyrazów równorzędnych, podobnie brzmiących (np. tuż-tuż, trzask-prask), dopuszczono trzy wersje zapisu: z łącznikiem, z przecinkiem lub rozdzielnie.
fAInelekcje 