Periodyzacja epoki – ramy czasowe i fazy rozwoju
Zróżnicowanie geograficzne i chronologiczne
Choć dla całej Europy renesans umieszcza się najczęściej w szerokich ramach od XIV do końca XVI wieku, jego kolebka – Włochy – wyprzedzała inne kraje o niemal sto lat. Rozwój idei odrodzeniowych na północy kontynentu, w tym w Polsce, miał odmienną dynamikę i często był silnie powiązany z prądami reformacyjnymi.
| Region | Ramy czasowe | Charakterystyka |
| Włochy (kolebka renesansu) | Początek w XIV w., szczyt w XV w. (quattrocento) | Najwcześniejszy i najpełniejszy rozwój idei i sztuki renesansowej. |
| Europa Północna (w tym Polska) | Koniec XV w. – koniec XVI w. (lub lata 30. XVII w.) | Późniejszy początek i odmienna dynamika rozwoju, silne powiązania z reformacją. |
Fazy rozwoju renesansu
Faza początkowa. Okres ten charakteryzował się kształtowaniem nowych aspiracji społecznych i ideologii humanizmu. Był to czas walki mieszczaństwa o wpływy gospodarcze i polityczne. Mimo że mieszczaństwo, z wyjątkiem niektórych włoskich miast-państw, nie przejęło jeszcze pełni władzy politycznej od arystokracji, jego rosnąca siła ekonomiczna i nowe aspiracje uczyniły z niego głównego mecenasa i odbiorcę nowej kultury.
Faza dojrzała. To czas pełnego rozkwitu renesansowych ideałów. W sztuce i myśli dominowało dążenie do harmonii, a humanizm osiągnął apogeum, wierząc w nieograniczone możliwości człowieka i jego zdolność do kształtowania rzeczywistości.
Faza późna. W tym okresie nastąpił gwałtowny rozwój nauk przyrodniczych, który podważył wiele starożytnych autorytetów. Świadczą o tym przełomowe osiągnięcia postaci takich jak Mikołaj Kopernik (astronomia), Paracelsus (medycyna) i Andreas Vesalius (anatomia).
Faza schyłkowa (manieryzm). Ostatnia faza to okres głębokiego kryzysu, w którym renesansowy optymizm i wiara w harmonię oraz godność człowieka (dignitas hominis) zostały brutalnie zachwiane. Katastrofy gospodarcze, polityczne i religijne podważyły fundamenty epoki. Do kluczowych zjawisk, które zachwiały wiarą w panowanie człowieka nad światem, należały:
◦ Eskalacja przemocy: Wzrost intensywności i bezwzględności wojen, czego przykładem były wojny religijne we Francji (z rzezią hugenotów w Noc św. Bartłomieja) oraz brutalne działania księcia Alby w Niderlandach.
◦ Zniszczenie dziedzictwa kulturowego: Masowe niszczenie dzieł sztuki (np. przez fanatycznych hugenotów), a także barbarzyńskie unicestwienie dorobku cywilizacji pozaeuropejskich, jak kultury Inków i Majów, przez konkwistadorów.
◦ Kryzys społeczny: Nawracające klęski głodu i epidemie dżumy, które pustoszyły miasta, pochłaniając niekiedy nawet jedną trzecią ich mieszkańców.
◦ Zmierzch ośrodków miejskich: Przesunięcie głównych szlaków handlowych na Ocean Atlantycki, co podcięło potęgę gospodarczą włoskich i niemieckich miast na rzecz handlu atlantyckiego. Manieryzm w sztuce odzwierciedlał ten niepokój, odchodząc od klasycznej równowagi na rzecz ekspresji i dysonansu. Był to jednocześnie okres zapowiadający nadejście nowej epoki – baroku.
Zarówno nazwa, jak i periodyzacja epoki znajdują swoje najgłębsze uzasadnienie w ideach i hasłach, które stanowiły jej intelektualny fundament i siłę napędową.
Humanizm, jako najważniejsza ideologia epoki renesansu, skupiająca uwagę na osobie i sprawach człowieka (humanus – ludzki), dominował w kulturze europejskiej, mając swoje wyraźne epicentra i ramy czasowe w różnych regionach.
Ośrodki dominacji humanizmu
1. Włochy (Italia) – Kolebka Humanizmu: Humanizm narodził się i rozkwitał najwcześniej we Włoszech, gdzie rozpoczął się już w XIV wieku i trwał do wieku XVI.
◦ Humanizm ogarnął całą Europę, ale we Włoszech zaczął się około 100 lat wcześniej.
◦ Głównymi centrami kulturalnymi i myśli humanistycznej we Włoszech były Florencja i Rzym. W renesansowej Florencji rozwijał się nurt neoplatonizmu, który jest uznawany za manifest renesansowego humanizmu (np. dzięki Giovanni Pico della Mirandola).
◦ Właśnie we Włoszech, w kontekście edukacji, z myślą humanistyczną zetknął się Mikołaj Kopernik.
2. Europa Północna i Zachodnia: Renesans (i humanizm) powoli ogarniał resztę Europy. W Europie Północnej dominacja humanizmu przypada na okres od końca XV wieku do końca XVI wieku.
◦ Wśród państw, w których humanizm był silny, wymienia się Francję (gdzie centrum kulturalnym był Paryż) oraz Niderlandy.
◦ Wybitnym przedstawicielem humanizmu, działającym na tym obszarze, był Erazm z Rotterdamu, autor Pochwały głupoty, który krytykował nadużycia Kościoła.
3. Polska: W Polsce humanizm dominował w okresie od XVI wieku do lat 30. XVII wieku.
◦ Kraków stał się najważniejszym ośrodkiem nowożytnej kultury, a Akademia Krakowska przechodziła wówczas swój wielki rozkwit. Wraz z żoną króla Zygmunta Starego, Boną Sforzą, do Polski przybyła kultura Włoch.
◦ Innym ważnym ośrodkiem humanistycznym była Zamość, gdzie Jan Zamoyski założył Akademię Zamojską, będącą centrum kulturalno-naukowym.
◦ Humanizm przenikał do literatury polskojęzycznej (np. Mikołaj Rej).
Generalnie, humanizm rozprzestrzeniał się szeroko, choć jego wpływy i ośrodki koncentracji ewoluowały. Humanistyczna elita umysłowa pod koniec renesansu nabierała również charakteru kosmopolitycznego
fAInelekcje 