Kluczowe hasła i idee kształtujące światopogląd renesansu
Renesans był przede wszystkim rewolucją intelektualną, której siłę napędową stanowiły nowe, odważne idee i hasła. Koncepcje te, czerpiące inspirację z antyku, nie tylko zdefiniowały epokę, ale również trwale zmieniły postrzeganie miejsca człowieka we wszechświecie, jego relacji z Bogiem i społeczeństwem, tworząc przy tym sieć wzajemnych powiązań i wpływów.
Humanizm i antropocentryzm: człowiek w centrum Wszechświata
Głównym prądem umysłowym renesansu był humanizm, który w centrum zainteresowania nauki, filozofii i sztuki postawił człowieka, jego życie doczesne, jego potrzeby, emocje i możliwości. Oznaczało to fundamentalną zmianę światopoglądową – odejście od średniowiecznego teocentryzmu (Bóg w centrum) na rzecz antropocentryzmu (człowiek w centrum). Dewizą humanistów stały się słowa rzymskiego komediopisarza Terencjusza:
„Człowiekiem jestem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce” (Homo sum, humani nihil a me alienum puto).
Z tą ideą nierozerwalnie związany był kult godności człowieka (dignitas hominis), który postrzegany był jako istota uprzywilejowana przez Boga dzięki rozumowi i wolnej woli.
„Ad Fontes!”: powrót do antycznych źródeł
Realizacja humanistycznego programu wymagała odpowiednich narzędzi. Kluczową dyrektywą intelektualnej pracy humanistów stało się hasło „ad fontes!”, czyli „do źródeł!”. Oznaczało ono postulat powrotu do oryginalnych tekstów starożytnych – greckich, łacińskich i hebrajskich – oraz ich studiowanie w formie oczyszczonej ze średniowiecznych komentarzy, interpretacji i błędów kopistów. Dążenie to dotyczyło nie tylko dzieł filozoficznych Platona i Arystotelesa czy literatury, ale także Pisma Świętego. Nowe, filologiczne odczytanie Biblii, wolne od narzuconej przez wieki tradycji, stało się jednym z intelektualnych fundamentów reformacji.
Wzorzec osobowy: „Człowiek renesansu”
Renesans wykreował nowy ideał osobowy – „człowieka renesansu”, określanego również mianem polihistora lub polimata. Stanowił on nową odsłonę znanego od starożytności polihistora, teraz jednak wzbogaconą o wymóg łączenia wiedzy naukowej z biegłością w sztukach plastycznych i aktywnością publiczną. Była to osoba o wszechstronnej wiedzy i licznych talentach, ucieleśniająca humanistyczną wiarę w nieograniczony potencjał jednostki. Wzorcowymi przykładami tego ideału byli:
• Leonardo da Vinci: genialny malarz, rzeźbiarz, architekt, a jednocześnie filozof, muzyk, matematyk, mechanik, anatom, wynalazca i odkrywca.
• Mikołaj Kopernik: astronom, który zrewolucjonizował obraz wszechświata, ale także prawnik, matematyk, ekonomista i lekarz.
Inne fundamentalne idee
Światopogląd renesansowy kształtowały również inne, wzajemnie powiązane pojęcia i hasła, które definiowały cele i aspiracje ludzi tej epoki.
• Deus artifex: (łac. „Bóg-artysta”) – koncepcja Boga jako doskonałego architekta i artysty, który stworzył świat jako harmonijne dzieło sztuki. Ta idea podnosiła status artysty, który w akcie tworzenia naśladował boskie dzieło, co z kolei legitymizowało jego dążenie do pozostawienia po sobie trwałego śladu.
• Non omnis moriar: (łac. „Nie wszystek umrę”) – zapożyczona od Horacego idea, wyrażająca przekonanie, że dzieła artystyczne i literackie zapewniają twórcy nieśmiertelność i trwałą sławę, która jest najwyższą nagrodą za ziemskie dokonania i formą przezwyciężenia ludzkiej śmiertelności.
• Reformacja: Ruch religijno-społeczny zainicjowany w 1517 roku przez Marcina Lutra, dążący do reformy Kościoła katolickiego. Jego postulat tłumaczenia Biblii na języki narodowe, będący praktyczną realizacją hasła Ad fontes, odegrał ogromną rolę w rozwoju literatur i kultur lokalnych.
• Irenizm: Kierunek teologiczny, którego głównym zwolennikiem był Erazm z Rotterdamu. Głosił on potrzebę dążenia do pokoju i zgody między różnymi wyznaniami chrześcijańskimi w imię uniwersalnych wartości ewangelicznych, stanowiąc humanistyczną odpowiedź na narastające konflikty religijne.
Renesans, epoka zdefiniowana przez swój programowy zwrot ku antykowi i fascynację człowiekiem, był zjawiskiem niezwykle złożonym. Jego ramy czasowe były niejednolite, a rozwój naznaczony był wewnętrznymi napięciami i kryzysami, które ostatecznie doprowadziły do jego schyłku. Mimo to, jego dziedzictwo okazało się niezwykle trwałe. Idee i hasła, od humanizmu i antropocentryzmu, przez postulat powrotu do źródeł, aż po ideał wszechstronnego „człowieka renesansu”, stworzyły spójny, choć pełen napięć, system myślowy, który ukształtował fundamenty nowożytnej kultury europejskiej, a ich echa rozbrzmiewają do dziś.
fAInelekcje 