Filozofia renesansu i manieryzmu
Kluczowe idee filozoficzne i humanistyczne, które ukształtowały epokę renesansu i manieryzmu, stanowią zasadniczy zwrot w myśleniu o człowieku, świecie i jego miejscu w kosmosie, w porównaniu ze średniowieczem.
Epoka renesansu (Odrodzenia) czerpała inspirację przede wszystkim z ideałów antyku i przyniosła radykalną zmianę światopoglądu, przechodząc od teocentryzmu do antropocentryzmu.
Humanizm i antropocentryzm
Humanizm (łac. humanus – ludzki) jest najważniejszą ideologią nowych czasów i prądem filozoficznym, który kierował myśl ludzką na osobę i sprawy człowieka.
• Antropocentryzm (gr. antropos – człowiek) to pogląd stawiający człowieka w centrum zainteresowań. Człowiek stał się podmiotem myśli, działań i bohaterem literatury, w przeciwieństwie do średniowiecznego teocentryzmu (gdzie w centrum był Bóg).
• Humaniści wierzyli w godność człowieka, jego potencjał i wolność, uważając, że rozwój intelektualny i edukacja są kluczem do lepszego społeczeństwa.
• Popularne hasła epoki odzwierciedlały ten kult człowieka: „Człowiekiem jestem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce” (Terencjusz) oraz „Człowiek jest kowalem swojego losu” (Giovanni Pico della Mirandola).
• Zainteresowanie dotyczyło również życia doczesnego i chęci cieszenia się jego darami, co było sprzeczne z ideałem pokuty i ascezy średniowiecza.
Odrodzenie ideałów antycznych (Ad fontes!)
Renesans dosłownie oznacza „odrodzenie” ideałów, norm i filozofii antyku. Hasłem przewodnim było „Ad fontes!” (Do źródeł!), co oznaczało konieczność sięgania do oryginalnych, nieprzekształconych tekstów starożytnych.
Filozofia renesansu czerpała inspirację z antyku, zwłaszcza z:
• Neoplatonizm: Odwoływał się do filozofii Platona, wzbogaconej o nowe interpretacje, i podkreślał duchowy wymiar życia oraz dążenie do doskonałości. Neoplatonicy wierzyli, że świat materialny jest odbiciem świata idei, a piękno jest odbiciem boskiego porządku. Wybitnym przedstawicielem był Marsilio Ficino, który postrzegał piękno jako drogę ku dobru, oraz Giovanni Pico della Mirandola, autor Mowy o godności człowieka (uznanej za manifest humanizmu renesansowego).
• Stoicyzm: Postulował osiągnięcie harmonii i spokoju ducha poprzez cnotę, rozum i umiar. Zalecał pogodzenie się ze zmiennością losu (Fortuny).
• Epikureizm: Zachęcał do korzystania z życia (carpe diem), pochwały drobnych życiowych przyjemności, w tym biesiady, zabawy i uroków życia wiejskiego, przy zachowaniu umiaru.
Wpływy ideologiczne i polityczne
Renesans ukształtował również nowe spojrzenie na władzę, religię i wiedzę:
• Reformacja: Był to wielki ruch religijny skierowany przeciw Kościołowi katolickiemu, który doprowadził do powstania nowych odłamów religijnych. Osłabiła się władza Kościoła, a jedność religijna Europy została rozbita. Reformacja sprzyjała rozwojowi języków narodowych.
• Realizm polityczny (makiawelizm): Niccolò Machiavelli w Księciu przedstawił realistyczne spojrzenie na władzę, które odrzucało dotychczasowe ideały etyczne. Jego doktryna polityczna, zwana makiawelizmem, sugerowała, że cel uświęca środki, a władca ma prawo postępować nieetycznie, jeśli działa w interesie państwa i utrzymania kontroli.
• Rozwój nauki i rozumu: Odkrycie heliocentryczne Mikołaja Kopernika (O obrotach sfer niebieskich) zachwiało starą pewnością co do miejsca Ziemi i człowieka w kosmosie. Wzrosło zaufanie do nauki i ludzkiego rozumu. Filozofia renesansu położyła podwaliny pod nowoczesną metodę naukową, odchodząc od spekulacji metafizycznych na rzecz badań empirycznych, opartych na obserwacji i eksperymencie.
Idee manieryzmu (kryzys renesansu)
Manieryzm jest często postrzegany nie jako odrębna epoka, lecz jako integralna część renesansu, jego ostatnia, późna faza, będąca wyrazem kryzysu renesansowych ideałów i utopijnej wiary w harmonię i nieograniczoną potęgę człowieka.
Załamanie się harmonii i optymizmu
Ideał idealnej harmonii, stanowiący fundament estetyki klasycznego renesansu, uległ załamaniu. Wśród myślicieli późnego renesansu pojawiły się:
• Zwątpienie i sceptycyzm: Kryzys gospodarczy, społeczny, polityczny i ideologiczny drugiej połowy XVI wieku obalił wiarę w nieograniczoną wiedzę i potęgę człowieka oraz idealną harmonię człowieka i świata. Człowiek odczuwał bezradność wobec sił przyrody i społeczeństwa.
• Utrata autorytetu antyku: Badania podważały wiarygodność starożytnych klasyków; okazało się, że ich twierdzenia były często wątpliwe i nie wytrzymywały konfrontacji z faktami i doświadczeniem.
Dominujące nurty filozoficzne w manieryzmie
W obliczu kryzysu popularność zdobyły dwa nurty filozoficzne, będące często skrajnymi formami idei renesansowych:
• Ezoteryczny Platonizm (hermetyzm i magia): Ten nurt, kontynuujący tradycję florenckich neoplatoników (Ficino, Pico della Mirandola), stał się bardziej mistyczny i ezoteryczny, włączając elementy kabalistyki i magii renesansowej. Poszukiwano „clavis universalis” (uniwersalnego klucza do poznania). Myśliciele ci (jak Giordano Bruno) odrzucali racjonalizm Arystotelesa i byli zwolennikami swobodnego myślenia. Giordano Bruno swoimi teoriami o nieskończoności wszechświata ostatecznie podważył kosmos antyczny i średniowieczny.
• Chrześcijański neostoicyzm: Rozwijał się zwłaszcza w Europie Północnej jako moralizatorski nurt dla elity intelektualnej, rozczarowanej wielkimi nadziejami. Stoicyzm (szczególnie w etyce) dawał się pogodzić z indywidualną, antydogmatyczną formą chrześcijaństwa i oferował moralną siłę oporu oraz postawę rezygnacji i zamykania się w sobie (ucieczka od świata zewnętrznego).
Estetyka manieryzmu
Estetyka manieryzmu była reakcją na osiągniętą przez dojrzały renesans klasyczną doskonałość i obroną wolności twórczej w obliczu upadku ideałów.
• Maniera i idea fantastyczna: Kluczowym pojęciem stała się „maniera” (styl, sposób wykonania), a także „fantastica idea” (idea fantastyczna) – wewnętrzny pomysł artysty, zrodzony z boskiej inspiracji lub geniuszu. W manieryzmie nastąpiło odwrócenie się od naśladowania natury i wzorców klasycznych (imitacji) na rzecz subiektywnej, suwerennej twórczości.
• Gracja i subtelność: Miejsce racjonalnej koncepcji piękna opartej na naturalnych proporcjach zajęła kategoria „gracji” (grazia), oznaczająca głębszy, duchowy ideał piękna. W literaturze odpowiadała temu „subtilitas” (subtelność/wyrafinowanie), zastępując czyste piękno.
• Intelektualizm i komplikacja: Sztuka manieryzmu stała się wyrafinowana i intelektualna, skoncentrowana na ukrytych treściach (alegorie, emblematy) i „concetto” (myśl przewodnia, pomysł podstawowy), wymagając wysiłku intelektualnego odbiorcy.
Manieryzm, będący fazą przejściową, odzwierciedlał tragiczny konflikt między wyzwolonym przez renesans umysłem a rzeczywistością, która nie była w stanie sprostać jego aspiracjom do idealnej harmonii. Ideały te, w konfrontacji z surowymi faktami, okazały się utopią.
Jeśli renesans to budowa wspaniałej, harmonijnej katedry, wzniesionej na solidnych, antycznych fundamentach (humanizm, harmonia, stoicyzm), to manieryzm jest momentem, w którym ta katedra zaczyna pękać. Architekci (artyści) nie wiedzą już, czy trzymać się pierwotnych, klasycznych planów, czy eksperymentować z nowymi, skomplikowanymi i pełnymi napięcia formami (maniera, ezoteryka), ponieważ stracili wiarę w idealny projekt i w to, że ich dzieło wytrzyma napór czasu i rzeczywistości. Odtąd liczy się nie tyle doskonała, obiektywna forma, co subiektywny, genialny sposób jej wykonania.
fAInelekcje 