Definicja i historia
Retorykę można zdefiniować jako sztukę pięknego przemawiania, logicznego konstruowania wypowiedzi oraz skutecznego przekonywania. Jest to narzędzie (instrumentarium) służące do tego, by treść wypowiedzi była atrakcyjna dla odbiorców i spójna z osobą mówcy.
Źródła nie wskazują jednego, konkretnego „wynalazcy” retoryki, lecz zaznaczają, że jest to sztuka wykształcona w starożytnej Grecji i Rzymie. Wymieniają jednak trzech najważniejszych teoretyków, którzy ukształtowali tę dziedzinę:
1. Arystoteles:
◦ Jest kluczową postacią w rozwoju teorii retoryki. Wprowadził do nauki (w ramach dialektyki i retoryki) pojęcie toposu.
◦ W swoim dziele Retoryka zdefiniował zasady stosowania toposów jako gotowych argumentów o dużej sile perswazji.
◦ Skupił się na psychologicznej stronie wystąpień i wpływie środków językowych na słuchacza.
2. Cyceron:
◦ Uważany za twórcę w pełni dojrzałej koncepcji toposu retorycznego i autora, który rozwinął twierdzenia Arystotelesa,.
◦ Wyznaczył trzy zasadnicze zadania mówcy, aktualne do dziś: probare (udowodnić), conciliare (pozyskać słuchaczy) i movere (wzruszyć/poruszyć odbiorcę).
◦ Twierdził, że wypowiedź powstaje z toposów tak, jak słowa powstają z liter.
3. Kwintylian:
◦ Dopełnił starożytny wizerunek mówcy, kładąc nacisk na edukację retora. Uważał, że dobry mówca musi nieustannie zdobywać wiedzę ogólną, kształcić swoją postawę moralną i ćwiczyć pod okiem mistrzów.
◦ Zebrał w całość teorię retoryki w dziele Kształcenie mówcy.
Podsumowując, choć retoryka rozwijała się jako proces kulturowy w antyku, to Arystoteles dał jej fundamenty teoretyczne (wprowadzając kluczowe pojęcia jak topos i podział środków perswazji), a Cyceron i Kwintylian rozwinęli ją w pełny system edukacyjny i praktyczny.
Aby lepiej to zrozumieć, można posłużyć się analogią:
Retoryka jest dziedziną interdyscyplinarną, która w starożytności łączyła w sobie to, co dziś nazywamy psychologią, socjologią oraz nauką o języku. Jej głównym założeniem jest sformułowanie tematu (problemu) i jego uzasadnienie.
Kluczowe aspekty retoryki obejmują:
• Cel komunikacyjny: Retoryka dąży do skutecznej komunikacji, realizując trzy główne funkcje: informacyjną (przekaz danych), estetyczną (sprawianie przyjemności słuchaczom) oraz emocjonalną (wpływanie na uczucia i wolę odbiorcy).
• Perswazja (sztuka przekonywania): Jest to istota retoryki. Skuteczna perswazja opiera się na trzech filarach (według Arystotelesa):
1. Logos: dowodzenie oparte na faktach, danych i logice.
2. Ethos: budowanie wiarygodności nadawcy (jego kompetencji i uczciwości).
3. Pathos: odwoływanie się do emocji odbiorców, aby skierować ich uwagę na wagę problemu.
Praktyka tworzenia wypowiedzi: Klasyczny model pracy nad tekstem retorycznym składa się z pięciu etapów:
1. Inventio (znalezienie pomysłu, tezy i materiałów).
2. Dispositio (uporządkowanie kompozycji: wstęp, rozwinięcie, zakończenie).
3. Elocutio (dobór odpowiednich środków językowych i stylistycznych).
4. Memoria (opanowanie pamięciowe).
5. Actio (wygłoszenie, w tym gesty i ton głosu).
Narzędzia językowe
Retoryka wykorzystuje tzw. figury retoryczne (np. pytanie retoryczne, anaforę, antytezę), które służą wzmocnieniu ekspresji i siły perswazji,. Ważnym elementem jest także topos (miejsce wspólne) – gotowy, powszechnie znany schemat argumentacyjny lub motyw, który ułatwia porozumienie z odbiorcą.
Warto podkreślić, że retoryka nie jest tożsama z manipulacją. Służy jasności i uczciwemu przekonywaniu, podczas gdy manipulacja zaczyna się tam, gdzie łamane są zasady logiki i etyki.
Retoryka jest jak architektura informacji. Tak jak architekt musi zadbać o solidne fundamenty budynku (logika i argumenty – logos), jego funkcjonalność i dopasowanie do mieszkańców (wiarygodność i dopasowanie do odbiorcy – ethos) oraz estetykę i wystrój, który wywołuje w ludziach określone odczucia (emocje i styl – pathos), tak retoryka daje narzędzia, by zbudować wypowiedź, która nie tylko stoi stabilnie, ale też zachwyca i przekonuje tych, którzy do niej „wchodzą”.
fAInelekcje 