Cele retoryki
Cele retoryki wykraczają daleko poza umiejętność „ładnego mówienia”. W świetle dostępnych źródeł, retoryka jest definiowana jako sztuka skutecznej komunikacji, której nadrzędnym zadaniem jest osiągnięcie zamierzonego wpływu na odbiorcę.
Główne cele retoryki można podzielić na trzy klasyczne funkcje (zdefiniowane m.in. przez Cycerona), cele pragmatyczne oraz cele etyczne.
1. Trzy klasyczne cele (funkcje retoryki)
Aby wypowiedź była skuteczna, musi realizować jednocześnie trzy zadania, które odpowiadają różnym sferom psychiki odbiorcy:
• Uczyć i udowadniać (docere / probare): Jest to cel intelektualny, związany z funkcją informacyjną. Mówca musi przekazać dane, fakty i dowody w taki sposób, aby odbiorca zrozumiał temat i uznał rację nadawcy za prawdziwą,. Bez realizacji tego celu wypowiedź jest pusta.
• Zachwycać i zjednywać (delectare / conciliare): Jest to cel estetyczny i psychologiczny. Mówca dąży do tego, aby sprawić słuchaczom przyjemność stylem wypowiedzi oraz pozyskać ich sympatię i zaufanie,. Jeśli odbiorca nie polubi mówcy (lub sposobu mówienia), prawdopodobnie odrzuci jego argumenty.
• Poruszać (movere): Jest to cel emocjonalny, często uważany za najważniejszy w procesie perswazji. Chodzi o wpłynięcie na uczucia i wolę słuchaczy tak, aby skłonić ich do działania lub zmiany postawy,. To „opanowanie woli” odbiorcy.
2. Cele pragmatyczne (praktyka komunikacyjna)
W codziennym zastosowaniu, np. w szkole, w pracy czy w mediach, retoryka służy konkretnym celom operacyjnym:
• Skuteczne przekonywanie: Głównym założeniem jest uzasadnienie swojego stanowiska (tezy) w taki sposób, aby odbiorca je przyjął.
• Przyciąganie i utrzymanie uwagi: Zastosowanie figur retorycznych (np. pytań retorycznych, aporii) ma na celu wyrwanie odbiorcy z bierności, zaintrygowanie go i zmuszenie do refleksji.
• Zapamiętywalność: Dzięki odpowiedniej kompozycji i środkom stylistycznym (np. anaforom, rymom, wyliczeniom), wypowiedź ma zapaść w pamięć i „rezonować” w głowie słuchacza długo po jej zakończeniu.
• Logiczna organizacja myśli: Retoryka uczy porządkowania wypowiedzi (wstęp, rozwinięcie, zakończenie), co pozwala uniknąć chaosu i sprawia, że komunikat jest zrozumiały.
3. Cel etyczny (obrona przed manipulacją)
Współczesna edukacja retoryczna kładzie duży nacisk na świadomość językową. Celem nauki retoryki jest nie tylko umiejętność wpływania na innych, ale także:
• Odróżnianie perswazji od manipulacji: Uczeń ma umieć rozpoznać uczciwe argumenty i oddzielić je od chwytów erystycznych (nieuczciwych sposobów prowadzenia sporu).
• Odpowiedzialność za słowo: Celem jest wykształcenie postawy, w której nadawca bierze odpowiedzialność za swoje poglądy i formę ich wyrażania.
Analogia: Cele retoryki można porównać do pracy dyrygenta orkiestry.
• Docere (uczyć) to nuty i partytura – dyrygent musi zadbać, by orkiestra grała poprawnie technicznie, czysto i zgodnie z zapisem (fakty, logika).
• Delectare (zachwycać) to harmonia i brzmienie – muzyka musi być piękna, płynna i przyjemna dla ucha, by publiczność chciała jej słuchać (styl, estetyka).
• Movere (poruszać) to ekspresja i dynamika – dyrygent musi tak poprowadzić utwór, by wywołał u widzów dreszcze, wzruszenie lub euforię (emocje). Jeśli dyrygent zrealizuje tylko jeden cel (np. odegra nuty poprawnie, ale bez emocji), koncert będzie nudny i nikt go nie zapamięta. Sukces to połączenie wszystkich trzech elementów.
fAInelekcje 