Przekroczenie granicy
„Akt przekroczenia granicy (pragnienie podróży)” jest centralnym motywem w początkowej części Podróży z Herodotem, ponieważ stanowi główną siłę napędową narracji, przekształcającą się z obsesyjnego, prywatnego pragnienia w rzeczywiste zderzenie z radykalnie obcym światem. W szerszym kontekście dzieła Kapuścińskiego, akt ten symbolizuje wyjście z izolacji epoki totalitarnej i rozpoczęcie procesu poznawania świata.
Geneza i charakter pragnienia
Pragnienie przekroczenia granicy, rodzące się w Polsce pod rządami komunizmu i cenzury (lata 50. XX w.), ma charakter niemal egzystencjalny i symboliczny:
• Ostry głód psychologiczny: Autor określa to pragnienie jako „niewytłumaczalny właściwie, a jakże ostry głód psychologiczny”, który „nie dawał mi spokoju, nęcił mnie i dręczył”.
• Symbolika granicy: Ponieważ w tamtych czasach wyjazd za granicę „nie był rzeczą zwyczajną” i nikt z jego kolegów „nigdy nie był za granicą”, przekroczenie granicy stało się dla niego celem samym w sobie, a nie środkiem do celu.
• Ważność aktu: Autor marzył nie o konkretnym miejscu (jak Paryż czy Londyn), ale o „samym momencie, sam akt, najprostszą czynność przekroczenia granicy”. Wystarczyłoby mu nawet „Przekroczyć i zaraz wrócić”. Akt ten był dla niego „niemal mistyczny i transcendentalny”.
Kontekst historyczny i obcość
Pragnienie to kontrastuje z realiami życia w Bloku Wschodnim (Polska 1951–1955), gdzie granice były nieprzekraczalne, a postrzeganie świata zniekształcone przez ideologię:
• Tajemniczość granicy: Miejsca w pasie przygranicznym, do których rzadko docierał, charakteryzowały się pustką i ciszą, co „zwiększało tajemniczość” i intrygowało narratora. Zastanawiał się on, co przeżywa się, przechodząc granicę, i co oznacza to „inaczej” po drugiej stronie.
• Polityczny strach: Mimo ogromnej ciekawości, autor był „wyuczony bać się Zachodu jak ognia”, co świadczy o głębokim wpływie polityki na jego percepcję świata zewnętrznego.
Realizacja marzenia i zderzenie z obcością
Kiedy marzenie zostaje niespodziewanie zrealizowane (podróż do Indii przez Rzym), abstrakcyjny akt przekroczenia granicy prowadzi do natychmiastowej konfrontacji tożsamości:
• Rzym jako światło: Pierwsze wrażenie przekraczania granicy na Zachód to szok sensoryczny – autor, który znał tylko „przygnębiająco ciemne” miasta, widzi „światło intensywne, bijące w oczy”, pulsujące energią. Jest oszołomiony i czuje się „jak stworzenie leśne”.
• Obca cząstka: Mimo zmiany ubioru (z mody Bloku Wschodniego w garnitur włoski), narrator czuje się „nieprzyjemnie i nieswojo” w Rzymie. Uświadamia sobie, że „w moim wyglądzie i gestach… było coś, co zdradzało, skąd przybywam”. Choć zmienił garnitur, nie mógł ukryć tego, co go „ukształtowało i naznaczyło”. W tym wspaniałym nowym świecie był „obcą cząstką”.
• Sekwencja wypadków: Przekroczenie granicy do Indii nie jest wynikiem zaplanowanej chęci, ale „puszczonej w ruch sekwencji wypadków”, którą zapoczątkowała redaktor naczelna Irena Tarłowska.
Przekroczenie granicy językowej
W szerszym kontekście Podróży z Herodotem, fizyczne przekroczenie granicy szybko ustępuje miejsca znacznie trudniejszemu wyzwaniu – przekroczeniu granicy poznawczej i językowej. Wojna sueska, która blokuje statek „Batory” i uniemożliwia mu powrót, „skazuje go na Indie”, zmuszając do dalszego poznawania:
• Język jako mur: Na początku nieznajomość języka angielskiego stwarza „mur” i pułapkę, która zamyka świat, sprawiając, że pozostaje on „nieprzenikniony i niepojęty”. Autor myśli, że lepiej byłoby „tkwić w bezpiecznym kokonie swojskości”.
• Klucz Herodota: Podobnie jak Herodot, który w swoich podróżach musiał polegać na tłumaczeniach, narrator zmuszony jest podjąć rękawicę i wkuwać słówka. Rozumie, że „każdy świat ma własną tajemnicę i że dostęp do niej jest tylko na drodze poznania języka”.
• Ewolucja pragnienia: Pierwotne pragnienie fizycznego przekroczenia granicy ewoluuje w pragnienie poznawcze: uświadamia sobie, że im więcej słów znał, tym „bogatszy, pełniejszy i bardziej różnorodny świat otworzy się przede mną”. W ten sposób, akt przekroczenia granicy staje się metaforą dla nieustannego procesu uczenia się i nazwania nowej rzeczywistości.
W kontekście całego dzieła, akt przekroczenia granicy jest jak odblokowanie drzwi do ogromnej biblioteki. Z początku myślimy, że wystarczy pchnąć drzwi i zaraz wyjść (pierwotne pragnienie). Jednak okazuje się, że wejście jest dopiero początkiem. Prawdziwa podróż wymaga nauczenia się języka, w którym napisane są wszystkie książki (język angielski w Indiach), i zrozumienia, że nasza dotychczasowa, skromna wiedza (polityczny kontekst, brak podręczników, cenzura) zaledwie zarysowuje prawdziwy, niepojęty świat, do którego kluczem jest starożytny przewodnik — Herodot.
fAInelekcje 